Në një Tiranë që përkujton tre dekada rrugëtim evropian, në datat 20–21 tetor 2025, po zhvillohet konferenca ndërkombëtare “30 vite partneritet dhe progres: Shqipëria, Këshilli i Europës dhe Komisioni i Venecias”, një ngjarje që mbart jo vetëm simbolikën e një jubileu institucional, por edhe peshën e një reflektimi të thellë mbi demokracinë dhe shtetin e së drejtës në vend.
Nën kujdesin e Kuvendit të Shqipërisë, në bashkëpunim me Komisionin e Venecias dhe Këshillin e Europës, konferenca mblodhi në një sallë përfaqësues të institucioneve më të larta të shtetit, gjyqësorit dhe partnerëve ndërkombëtarë. Në hapje, folën Kryetari i Kuvendit, Niko Peleshi, Kryeministri Edi Rama, Kryetarja e Gjykatës Kushtetuese, Holta Zaçaj, Ministri i Drejtësisë, Besfort Lamallari, si dhe Presidenti i Nderit i Komisionit të Venecias, Gianni Buquicchio.
Në fjalën e saj, Kryetarja Zaçaj nënvizoi se bashkëpunimi me Komisionin e Venecias ka qenë një gur themeli në ndërtimin e një sistemi kushtetues funksional dhe në mbrojtjen e të drejtave themelore të njeriut. Por ajo theksoi edhe një vijë ndarëse të qartë midis bashkëpunimit dhe varësisë: “Procesi konsultativ me Komisionin e Venecias nuk mund të përdoret për të relativizuar vendimet e Gjykatës Kushtetuese, të cilat janë përfundimtare, detyruese dhe jo të diskutueshme. Opinioni këshillimor duhet kërkuar paraprakisht, jo pas vendimmarrjes – kjo është thelbësore për të ruajtur autoritetin institucional dhe për të respektuar ndarjen e pushteteve.”
Një mesazh që tingëllon si kujtesë për ekuilibrin mes respektit ndaj ekspertizës ndërkombëtare dhe mbrojtjes së sovranitetit kushtetues të institucioneve shqiptare.
Nga ana e tij, Gianni Buquicchio, një nga figurat historike të Komisionit të Venecias, solli në vëmendje përvojën e gjatë të bashkëpunimit me Shqipërinë, veçanërisht në fushën e reformës zgjedhore. Ai kujtoi vitet e vështira të krizave politike dhe ndërhyrjet e Komisionit për të ndihmuar vendin të gjente rrugëzgjidhje institucionale:
“Ligji zgjedhor është si rregulli i lojës, dhe rregullat e lojës nuk mund të ndryshohen sipas interesave të lojtarëve. Çdo ndryshim duhet të mbështetet në rekomandimet e organizatave ndërkombëtare dhe në konsensus politik të qëndrueshëm.”
Kryeministri Edi Rama e quajti Komisionin e Venecias një “partner të pazëvendësueshëm” në rrugëtimin e reformës në drejtësi, ndërsa Kryetari i Kuvendit Peleshi u ndal te rëndësia që kjo përvojë të shërbejë si bazë për një reformë zgjedhore të konsoliduar dhe për një demokraci që mbështetet te rregullat, jo te rastësitë politike.
Në ditën e dytë të konferencës, tre panele tematikë do të trajtojnë reformën gjyqësore dhe procesin e vetting-ut, reformën zgjedhore dhe drejtësinë kushtetuese – fusha që përcaktojnë cilësinë reale të një demokracie funksionale.
Në fund, përtej fjalimeve dhe protokollit, konferenca la pas idenë e qartë se doktrina kushtetuese dhe debatet akademike kanë kuptim vetëm kur përkthehen në institucione që funksionojnë, në drejtësi që jepet në kohë dhe në demokraci që nuk është thjesht formale, por efektive dhe profesionale.
Sepse pas tridhjetë vitesh partneritet e progres, sfida e Shqipërisë nuk është më të mësojë rregullat e lojës, por t’i zbatojë ato me integritet.
