Ka një moment kur pyetja “A ka korrupsion?” bëhet naive. Në një vend ku korrupsioni është i pranishëm si uji vetë, pyetja e vërtetë është tjetër: shteti u shërben qytetarëve, apo institucionet po përdoren për të riprodhuar pushtetin e një rrethi të kufizuar?
Kjo është linja që ndan korrupsionin nga kapja e shtetit. Korrupsioni është një zyrtar që merr ryshfet — individi korrupton institucionin. Kapja e shtetit është kur vetë institucioni fillon të funksionojë në mënyrë që privilegji të riprodhohet brenda tij, pa pasur nevojë për asnjë zarf. Është dallimi midis një njolle dhe një sëmundjeje kronike.
Kapja nuk kërkon domosdoshmërisht zarf apo telefonatë të regjistruar. Mjafton një tender i hartuar për një operator të vetëm, një ligj që krijon avantazh të dedikuar për një industri, një ndryshim urbanistik që dhjetëfishon vlerën e një prone, apo një rregullator i ashpër me disa e i butë me të tjerët. Asgjë prej tyre s’është domosdoshmërisht e paligjshme. Kjo është pikërisht ajo që e bën kapjen kaq të vështirë për t’u kapur — mund të jetë përdorim i vetë ligjit kundër qëllimit të tij.
Merrni një shembull hipotetik: një kompani ndërton marrëdhënie të mira me vendimmarrësit, pastaj një grup ekspertësh harton kritere teknike që vetëm ajo i plotëson. Konkurrentët bien vetë, pa asnjë ndërhyrje “të dukshme”. Procedura zhvillohet me rregull, kompania fiton. Askush s’mori zarf. Pyetja e vetme që mbetet: kush e projektoi tregun që kishte vetëm një fitues të mundshëm?
Toka është laboratori më i qartë i kësaj logjike. Një laps mbi një hartë urbanistike mund t’i shtojë një parcele dhjetë herë vlerën. Pronari e quan “investim privat” — por vlerën e krijoi nënshkrimi publik, jo tregu. Aty ku një vendim administrativ prodhon pasuri të tilla, rreziku i kapjes rritet në përpjesëtim të drejtë.
E njëjta gjë ndodh te prokurimi, ku pyetja s’është “a u respektua procedura”, po “a u respektua qëllimi i saj” — dhe te koncesionet, ku shteti shpesh garanton fitimin dhe merr mbi vete riskun.
Media, po ashtu, s’është vetëm gazetari — është ekonomi me reklama e financime, dhe kur varet nga ata që duhet të kontrollojë, s’është më plotësisht e lirë, sado të deklarohet e tillë.
Testi i fundit mbetet gjithmonë drejtësia: nëse dikush humbet padrejtësisht, a ka gjykatë që e korrigjon? Po qe se jo, edhe drejtёsia ёshtё e kapur.
Asnjë institucion i vetëm — as SPAK, as gjykatat — nuk e zgjidh këtë vetëm. Kapja është problem ekosistemi: dobëson një hallkë, rrjeti gjen tjetrën. Dhe problemi më i thellë shqiptar s’është “politikë e keqe” — është personalizimi i shtetit, logjika “nëse kontrolloj shumicën, kontrolloj shtetin”. Por demokracia është pikërisht e kundërta: fituesi i zgjedhjeve merr mandatin për të qeverisur, jo pronësinë e shtetit.
Shqipëria është veçanërisht e ekspozuar — vend i vogël, ekonomi e përqendruar, parti të organizuara rreth figurave, institucione ende të reja, polarizim që e bën çdo institucion si “i yni” ose “i tyre”. Transparency International e vendos me 39 pikë nga 100 në CPI 2025, në vendin 91 nga 182 — një shifër që s’provon vetë asgjë penalisht, por që, e lidhur me indikatorët e tjerë të qeverisjes, tregon një problem të vazhdueshëm. Dhe s’është vetëm shqiptar: vetë Komisioni Evropian e përdor termin “state capture” për të gjithë rajonin.
Kapitalizmi pa konkurrencë është thjesht klientelizëm me kostum. Kur fiton më shumë ai me akses te qeveria sesa ai me produktin më të mirë, largohen investitorët seriozë dhe shpërblehet lidhja në vend të kompetencës — katastrofë ekonomike, jo thjesht çështje morali.
Rreziku i vërtetë s’është ekzistenca e elitave të fuqishme — ato ekzistojnë kudo. Rreziku është mbyllja e sistemit: nëse dikush pa lidhje mund të fitojë tender apo çështje gjyqësore kundër dikujt të fuqishëm, shteti funksionon. Nëse i duhet të gjejë “njeriun e duhur”, shteti është në rrezik.
Zgjidhja s’është një ligj apo institucion tjetër i ri — është arkitekturë: transparencë reale e pronësisë, prokurim i analizueshëm, drejtësi vërtet e pavarur, media pa varësi të fshehura, mbrojtje reale për sinjalizuesit. Për çdo vendim publik të madh, mjafton një pyetje: a do të dilte i njëjti rezultat nëse palët do të ndërroheshin? Nëse jo, s’kemi parim — kemi klientelizëm.
Korrupsioni merr para nga shteti. Kapja merr vetë shtetin.
Ky është artikull ekskluziv i KontrasT.al, që gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to” / Artikulli mund të ripublikohet vetёm i shoqëruar me linkun e artikullit origjinal.
