Të dhëna gjenetike dhe skanime të trurit të mijëra fëmijëve amerikanë, të mbledhura për një nga projektet më të mëdha shkencore mbi zhvillimin e trurit, kanë përfunduar në duart e një grupi studiuesish ekstremistë, të cilët i përdorën për të prodhuar studime që pretendojnë se njerëzit e bardhë janë biologjikisht më inteligjentë se racat e tjera. Ngjarja ka tronditur komunitetin shkencor dhe ka ngritur shqetësime serioze për sigurinë e të dhënave personale që ruhen nga institucionet federale amerikane.
Projekti, i quajtur “Adolescent Brain Cognitive Development Study” (ABCD), nisi në vitin 2015 me financim federal dhe përfshiu më shumë se 11 mijë fëmijë në të gjithë SHBA-në. Fëmijëve iu morën mostra ADN-je, u kryen rezonanca magnetike të trurit dhe u regjistruan të dhëna të ndjeshme shëndetësore e familjare. Familjeve u ishte premtuar se informacioni do të ruhej me siguri maksimale dhe do të përdorej vetëm për kërkime shkencore të miratuara.
Por këto premtime nuk u mbajtën.
Një grup studiuesish të njohur për mbështetjen e teorive të vjetra raciste arritën të anashkalojnë kontrollet e Institutit Kombëtar të Shëndetit (NIH) dhe siguruan qasje në të dhënat e fëmijëve. Më pas prodhuan të paktën 16 artikuj “shkencorë” që rendisin etnitë sipas IQ-së, sugjerojnë se njerëzit me origjinë afrikane janë më pak inteligjentë dhe pretendojnë se pabarazitë ekonomike mes racave janë biologjikisht të paracaktuara.
Gjenetistët kryesorë amerikanë i kanë hedhur poshtë këto studime si të manipuluara, metodologjikisht të gabuara dhe ideologjikisht të motivuara. Megjithatë, fakti që autorët përdorën të dhëna reale nga një projekt prestigjioz u dha punimeve të tyre një pamje “shkencore”, duke i bërë ato të përhapen në rrjete sociale, forume nacionaliste dhe madje të citohen nga algoritme të inteligjencës artificiale.
Një nga studiuesit kryesorë që siguroi qasjen në të dhënat ishte një profesor amerikan, Bryan J. Pesta, i cili më parë ishte nën hetim për keqpërdorim të të dhënave në një studim tjetër me fëmijë. Dokumente gjyqësore tregojnë se ai ishte këshilluar nga bashkëpunëtorë të tij se si të maskonte qëllimin real të kërkimit për të marrë miratimin e Institutit Kombëtar të Shëndetit. Në emaile të zbuluara më vonë, flitej hapur për strategji “të fshehta” për të përdorur të dhënat në studime mbi inteligjencën mes racave – temё që Instituti nuk do ta miratonte kurrë zyrtarisht.
Në vitin 2019, ky grup publikoi një studim që pretendonte se tek personat me prejardhje të përzier, ata me më shumë origjinë evropiane kishin inteligjencë më të lartë dhe se gjenet ishin shkaku kryesor. Studimi u kritikua ashpër nga ekspertë të Harvardit dhe institucioneve të tjera, të cilët thanë se autorët injoruan faktorë socialë si varfëria, arsimi, diskriminimi dhe kushtet e jetesës.
Skandali nuk ndalet vetëm te ekstremistët perëndimorë. Sipas burimeve të brendshme, në vitin 2024 një studiues i paidentifikuar nga Kina arriti gjithashtu të marrë të dhënat e projektit duke falsifikuar përkatësinë me një universitet amerikan. Këto të dhëna, sipas rregullave federale, nuk duhet të ndahen me vende që konsiderohen rivale strategjike, për shkak të rrezikut të shantazhit, spiunazhit ose përdorimit ushtarak.
Raporte zyrtare tregojnë se që nga viti 2007, të paktën 63 herë të dhëna gjenetike të ruajtura nga Instituti Kombëtar i Shëndetit janë shpërndarë gabimisht, janë përdorur për qëllime të paautorizuara ose janë ekspozuar ndaj rrezikut të vjedhjes. Agjencia shpesh mbështetet vetëm në deklarata “mirёbesimi” nga studiuesit se do t’i shkatërrojnë të dhënat në rast shkeljeje – një sistem që tani po vihet seriozisht në pikëpyetje.
Familjet e fëmijëve pjesëmarrës në studim nuk janë njoftuar zyrtarisht për keqpërdorimin e të dhënave. Shumë prej tyre, pasi u informuan nga gazetarët, thanë se nuk do të kishin pranuar kurrë pjesëmarrjen në projekt nëse do të dinin se të dhënat mund të përdoreshin për të nxitur ndarje racore.
Drejtuesit e projektit ABCD pranuan se vendosën të mos i informojnë familjet, me arsyetimin se kjo mund të shkaktonte stres dhe zemërim të madh, veçanërisht te pjesëmarrësit me origjinë afrikane apo hispanike, të cilët janë objektivi kryesor i këtyre studimeve raciste.
Instituti Kombëtar i Shëndetit ka deklaruar se ka vendosur tashmë masa të reja sigurie: portal të ri aksesimi, trajnime të detyrueshme për përdorimin etik të të dhënave dhe teste njohurish për studiuesit. Por Zyra Federale e Auditimit paralajmëron se agjencia nuk ka burime të mjaftueshme për të monitoruar të gjitha shkarkimet e të dhënave dhe se shumë shkelje mund të mbeten të padiktuara.
Ndërkohë, studiuesit e përfshirë në skandal vazhdojnë të publikojnë libra e artikuj, të financuar pjesërisht nga fondacione me histori të lidhur me ideologji eugjeniste. Punimet e tyre përdoren si “argumente” në rrjetet sociale për të justifikuar racizmin, diskriminimin dhe teoritë e superioritetit të bardhë.
Rasti ka hapur një debat të madh në SHBA: si mund të mbrohen të dhënat gjenetike të qytetarëve, veçanërisht të fëmijëve, në një epokë ku informacioni shkencor mund të përdoret edhe për qëllime të rrezikshme ideologjike.
Për shumë shkencëtarë, ky është një paralajmërim i fortë: besimi i publikut në kërkimin shkencor mund të dëmtohet rëndë nëse institucionet nuk garantojnë që të dhënat e dhëna me mirëbesim nuk do të kthehen kundër vetë shoqërisë.
(Burimi: The New York Times)
