Teshtitja është një nga reagimet më të zakonshme të trupit, por edhe një nga më pak të kuptuarat. Shumë e lidhin menjëherë me ftohjen, alergjitë apo ndotjen e ajrit, por ekspertët thonë se ky refleks shpërthyes është, mbi të gjitha, një mekanizëm mbrojtës i organizmit.
“Është një përgjigje fizike për t’u çliruar nga diçka që po irriton trupin”, shpjegon Sheena Cruickshank, imunologe dhe profesoreshë në Universitetin e Mançesterit. Përveç qimeve të dukshme në hundë, trupi ka edhe cilia – qime mikroskopike që ndiejnë dhe lëvizin grimcat e huaja. Kur diçka bllokohet aty, aktivizohen mbaresat nervore që sinjalizojnë trupin ta largojë irrituesin, duke shkaktuar teshtimën.
Shkaktarët mund të jenë të shumtë: alergjenë, viruse si ftohja apo gripi, por edhe irritues të zakonshëm si pluhuri ose piperi. Megjithatë, nuk janë të vetmit. Nervi trigeminal, përgjegjës për funksionet shqisore dhe motorike në fytyrë, mund të aktivizohet edhe nga ajri i ftohtë apo madje nga shkulja e vetullave, duke dërguar sinjale teshtitjeje pa qenë domosdoshmërisht e nevojshme.
Një fenomen edhe më i çuditshëm është teshtitja nga drita e fortë, e njohur si sindroma Achoo. Mekanizmi nuk është kuptuar plotësisht, por dihet se është i trashëgueshëm dhe i lindur.
Pavarësisht se duket dramatike, teshtitja nuk është aq “shpërthyese” sa besohej dikur. Studimet e fundit tregojnë se rrjedha e ajrit udhëton më pak se një metër dhe me rreth 16 km/h, shumë më pak se shifra e përhapur prej 160 km/h. Po ashtu, janë mite idetë se zemra ndalon apo se sytë mund të dëmtohen nëse i mbani hapur gjatë teshtitjes.
Sipas Cruickshank, ky është një mekanizëm bazë i imunitetit. Fillimisht trupi përpiqet të ndalojë hyrjen e substancave të dëmshme dhe më pas t’i largojë ato. Edhe pse mund të bëhet problematike në ambiente me shumë pluhur ose alergjenë, në thelb është një reagim shumë i ndjeshëm që gjendet te shumë gjitarë.
Shkencëtarët po studiojnë gjithashtu lidhjen mes teshtitjes dhe ndotjes. Hulumtimet sugjerojnë se zonat me ajër të ndotur lidhen me simptoma më të rënda dhe afatgjata, pasi ndotja mund të dëmtojë mukozën e hundës dhe mushkërive dhe madje të ndikojë në mënyrën si reagon sistemi imunitar.
Por sa rrezik përbën vetë teshtitja? Catherine Noakes, profesoreshë e inxhinierisë mjedisore në Universitetin e Leeds, thotë se është e vështirë të studiohet sepse ndodh në mënyrë të pavullnetshme. Megjithatë, dihet se disa infeksione mund të përhapen përmes saj, përfshirë ftohjen, gripin dhe Covidin, por edhe sëmundje të tjera si tuberkulozi, fruthi, rubeola, lija e dhenve apo virusi sincicial i frymëmarrjes.
Për të kufizuar përhapjen e mikrobeve, ekspertët këshillojnë mbulimin e teshtimës me pecetë ose me bërryl – e ashtuquajtura “teshtima e vampirit”. Teshtitja në duar rrit rrezikun e transmetimit përmes sipërfaqeve, edhe pse studimet tregojnë se ky rrezik shpesh është mbivlerësuar në krahasim me situatat reale.
Nëse ndodheni pranë dikujt që teshtin dhe dyshoni se është i sëmurë, përdorimi i maskës mbetet një nga mënyrat më efektive të mbrojtjes. Për ata që teshtijnë shpesh, ekspertët sugjerojnë të vlerësojnë edhe ambientin ku ndodhen – ndonjëherë zgjidhja më e thjeshtë mund të jetë ajri i pastër jashtë.
Në fund, një teshtimë mund të tregojë shumë gjëra: ndoshta ndodheni në një zonë të ndotur, ndoshta po ju afrohet një sëmundje, ose thjesht trupi po reagon ndaj një irritimi të padëmshëm. Nëse nuk shoqërohet me simptoma të tjera, zakonisht nuk ka arsye për alarm. Dhe edhe pse besëtytnitë janë zhdukur, një “Shëndet” pas teshtitjes mbetet thjesht një shenjë mirësjelljeje.
