Një arkeolog i njohur rus është vënë në qendër të një debati të fortë ndërkombëtar mbi rolin e ekspertëve kulturorë dhe muzeve në kontekstin e luftës dhe propagandës së Kremlinit. Alexander Butyagin, studiues i lartë në Muzeun Hermitage në Shën Petersburg, ndodhet aktualisht në paraburgim në Poloni, ndërsa pritet një vendim gjyqësor për kërkesën e Ukrainës për ekstradimin e tij.
Butyagin akuzohet nga autoritetet ukrainase për gërmime të paligjshme në Krime, gadishull i pushtuar nga Rusia që prej vitit 2014. Ai ka drejtuar prej vitit 1999 ekspeditën arkeologjike të Hermitage në vendin antik të Myrmekionit, një vendbanim grek i shekullit të 6-të para Krishtit, shumë kohë përpara aneksimit rus. Megjithatë, puna e tij ka vazhduar edhe pas pushtimit, pa autorizim nga Ukraina.
Autoritetet ukrainase e shpallën Butyaginin në kërkim në nëntor 2024 dhe në prill 2025 një gjykatë në Kiev urdhëroi arrestimin e tij në mungesë. Ai akuzohet për gërmime të paligjshme dhe për “shkatërrim të pjesshëm të një kompleksi arkeologjik”. Sipas Konventës së Hagës për mbrojtjen e pronës kulturore në konflikt të armatosur, autoritetet pushtuese duhet të ndalojnë çdo gërmim arkeologjik, me përjashtime shumë të kufizuara. Polonia dhe Ukraina janë palë në këtë protokoll, ndërsa Rusia jo.
Rasti ka ndarë opinionin profesional dhe publik. Mbështetësit e Butyagin argumentojnë se ai ka vepruar për të ruajtur trashëgiminë kulturore të Krimesë dhe se gërmimet e tij kanë sjellë zbulime të rëndësishme, përfshirë qindra monedha të lashta, disa nga periudha e Aleksandrit të Madh. Kritikat, nga ana tjetër, e konsiderojnë punën e tij si shfrytëzim të pushtimit rus dhe shkelje të së drejtës ndërkombëtare.
Sipas Evelina Kravchenko, studiuese në Akademinë Kombëtare të Shkencave të Ukrainës, çdo gërmim i kryer pa leje në kushte lufte përbën shkatërrim, pavarësisht qëllimeve shkencore. Ajo thekson se Butyagin ka shkelur Konventën e Hagës dhe se problemet e tij ligjore rrjedhin pikërisht nga kjo shkelje.
Vetë Butyagin ka deklaruar për mediat ruse se ai “thjesht ka vazhduar punën e jetës së tij” dhe se qëllimi ka qenë mbrojtja e monumenteve. Edhe Muzeu Hermitage ka mbrojtur veprimtarinë e tij, duke insistuar se ajo ka qenë në përputhje me standardet ndërkombëtare, pavarësisht rrethanave gjeopolitike. Një arkeolog i muzeut tha për BBC se arkeologët rusë nuk kishin rrugë tjetër ligjore për të marrë leje, përveç institucioneve ruse.
Ukraina ka ngritur gjithashtu dyshime për transferimin e artefakteve në Rusi, megjithëse këto akuza nuk janë pjesë formale e çështjes penale. Hermitage këmbëngul se të gjitha gjetjet ruhen në Muzeun Lindor të Krimesë në Kerç, por Ukraina argumenton se kjo shkel ligjin e saj, pasi çdo zbulim arkeologjik në territorin ukrainas duhet të jetë pjesë e fondit muzeal kombëtar të Ukrainës.
Ndërkohë, gjykatat evropiane kanë treguar hezitim për të ekstraduar shtetas rusë në Ukrainë, duke përmendur rreziqe të mundshme për shkelje të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, përfshirë gjykimin e padrejtë apo persekutimin politik. Ekspertë ligjorë vlerësojnë se edhe nëse gjykata polake gjen bazë ligjore për ekstradimin e Butyagin, vendimi përfundimtar mund të mos zbatohet.
Disa analistë theksojnë se përgjegjësia kryesore për gërmimet në Krime bie mbi shtetin rus dhe institucionet e tij, dhe jo mbi një arkeolog individual. Të tjerë kundërshtojnë këtë argument, duke theksuar se vazhdimi i gërmimeve normalizon pushtimin dhe legjitimon shkeljet e së drejtës ndërkombëtare.
Rasti i Alexander Butyagin ka nxjerrë në pah një dilemë më të gjerë: ku mbaron shkenca dhe ku fillon bashkëpunimi me pushtimin? Dhe a duhet të mbajnë përgjegjësi individuale ekspertët kulturorë për veprimtarinë e tyre në territore të pushtuara?
(Burimi: BBC)
