Në vitin 2025, një roman me titullin minimalist “ë” hyri në qarkullimin letrar gjerman dhe menjëherë tërhoqi vëmendjen e kritikës për qasjen e tij të pazakontë ndaj gjuhës, kujtesës dhe përvojës së migrimit. Pas kësaj vepre qëndron Jehona Kicaj, autore me origjinë nga Kosova, e rritur dhe e formuar në Gjermani, e cila përmes shkrimit të saj po hap një hapësirë të re reflektimi në letërsinë bashkëkohore evropiane.
Jehona Kicaj ka lindur në vitin 1991 në Suharekë. Fëmijëria e saj u ndërpre herët nga zhvendosja e detyruar për shkak të luftës, duke e çuar familjen e saj drejt Gjermanisë, ku ajo u rrit dhe u arsimua. Kjo përvojë e hershme e largimit dhe e përshtatjes në një realitet të ri kulturor ka ndikuar drejtpërdrejt në mënyrën se si ajo e koncepton gjuhën dhe rrëfimin, jo si mjete të qarta komunikimi, por si hapësira ku shpesh mbeten gjurmë të pashprehura.
Studimet e saj në filozofi, gjermanistikë dhe letërsi moderne gjermane në Universitetin Leibniz të Hannoverit i dhanë asaj një bazë të fortë teorike dhe kritike, e cila reflektohet në strukturën e veprës së saj letrare. Përveç shkrimit kreativ, Kicaj ka qenë e angazhuar edhe si lektore, redaktore dhe bashkëpunëtore në botime letrare, duke qenë pjesë aktive e jetës kulturore në Gjermani dhe e proceseve që formësojnë diskursin letrar bashkëkohor.
Romani “ë”, i botuar nga Wallstein Verlag, është ndërtuar mbi një ide të thjeshtë në dukje, por jashtëzakonisht të ngarkuar simbolikisht: një shkronjë që ekziston në gjuhën shqipe, por që mungon në gjermanisht. Kjo mungesë shndërrohet në metaforë për përvojat që nuk përkthehen dot, për historitë që humbin gjatë kalimit nga një gjuhë në tjetrën dhe për kujtesën e fragmentuar të atyre që jetojnë mes dy kulturave. Rrëfimi shmang linearitetin dhe zgjedh një formë të copëzuar, që pasqyron vetë mënyrën se si trauma dhe kujtesa funksionojnë në përvojën e refugjatit.
Përmes një gjuhe të përmbajtur dhe një strukture të kujdesshme narrative, Kicaj nuk synon të tregojë historinë e luftës në mënyrë direkte, por të eksplorojë pasojat e saj afatgjata në jetën e individit. Personazhet e saj përballen me heshtjen, me pamundësinë për të shpjeguar plotësisht atë që kanë përjetuar dhe me tensionin mes asaj që mbahet mend dhe asaj që lihet pas. Në këtë kuptim, romani funksionon si një reflektim mbi kufijtë e gjuhës dhe përgjegjësinë e rrëfimit.
Vepra u vlerësua gjerësisht nga kritika dhe u përfshi në listën e ngushtë të Çmimit Gjerman të Librit 2025, një nga vlerësimet më të rëndësishme në hapësirën gjermanishtfolëse. Po ashtu, Jehona Kicaj u nderua me Çmimin Letrar “HANNA” të qytetit të Hannoverit për të njëjtin vit, duke konfirmuar peshën e saj në skenën letrare bashkëkohore.
Jehona Kicaj shkruan nga një pozicion ku gjuha nuk merret si e dhënë, por si problem, si mungesë dhe si përpjekje e vazhdueshme për të artikuluar përvojën njerëzore. Letërsia e saj nuk synon të japë përgjigje të lehta, por të krijojë hapësirë për mendim, për ndalesë dhe për reflektim mbi mënyrën se si kujtesa personale dhe historia kolektive ndërthuren në tekst.
(Burimi: kultplus)
