Në një livadh të qetë pranë qytetit suedez Västerås, mes pyjeve dhe shtegut të ngushtë me zhavorr, ngrihet një kishë ortodokse ruse që të lë pa fjalë. Kupola në formë qepe, ndërtimi prej druri dhe oborri i rregulluar me tulipanë japin pamjen e një vendi paqeje dhe lutjeje. Por pas kësaj fasade piktoreske, autoritetet suedeze shohin diçka shumë më shqetësuese: një pikë të mundshme spiunazhi rus në zemër të territorit suedez.
Kisha e Nënës së Shenjtë të Zotit të Kazanit u inaugurua në fund të vitit 2023 dhe ndodhet vetëm 300 metra larg aeroportit Stockholm–Västerås, një nga pistat më të mëdha në vend dhe një zonë me rëndësi të shtuar ushtarake pas anëtarësimit të Suedisë në NATO në vitin 2024. Sot aty zhvillohen rregullisht stërvitje të Aleancës dhe prania e një objekti të lidhur me Patriarkanën e Moskës në këtë vend ka ngritur alarmin në radhët e shërbimeve të sigurisë.
Oborri i kishës është i rrethuar me gardh metalik, kamera sigurie dhe tabela ndalimi. Dritaret e errëta nuk lejojnë të shihet brenda, ndërsa porta është pothuajse gjithmonë e mbyllur. Banorët e zonës thonë se rrallë shohin njerëz aty dhe se aktivitetet fetare duken minimale. “Një kishë zakonisht është e hapur për të gjithë, por kjo duket sikur nuk dëshiron vizitorë,” thotë një banore që shëtit qenin pranë godinës.
Shqetësimi nuk lidhet vetëm me aeroportin. Västerås ndodhet pranë Liqenit Mälaren, një korridor strategjik që lidh zemrën e Suedisë me Detin Baltik. Nëpër qytet kalon autostrada E18, një arterie kyçe që lidh Stokholmin me Norvegjinë dhe që shërben edhe për komunikimet ushtarake. Nga kisha, kjo rrugë arrihet për vetëm disa minuta.
Interesi i Patriarkanës së Moskës për këtë zonë nisi që në vitin 2012, në një kohë kur komuniteti ortodoks rus në Västerås ishte i vogël. Megjithatë, u premtua ndërtimi i një kishe të madhe dhe madhështore. Leja e ndërtimit u miratua pas disa vitesh vonesё, por me gabime serioze administrative. Më i rëndësishmi ishte miratimi i një kulle 22 metra të lartë, edhe pse rregullorja urbane lejonte vetëm 10 metra për shkak të afërsisë me aeroportin. Shërbimi sekret suedez SAPO kishte paralajmëruar për rrezikun, por sinjalet u injoruan nga autoritetet lokale.
Në qendër të vëmendjes është prifti i kishës, At Pavel Makarenko, 68 vjeç. Ai u vendos në Suedi në fillim të viteve ’90 dhe për shumë kohë jetoi larg syrit publik. Me nisjen e hetimeve gazetareske, ai u bë gjithnjë e më i tërhequr dhe sot shmang pothuajse çdo kontakt me mediat. Makarenko ka pasur edhe aktivitet biznesi dhe në vitin 2021 u dënua për mashtrim të rëndë financiar, duke marrë një dënim me kusht dhe ndalim për ushtrimin e veprimtarisë tregtare.
Por ajo që ngre më shumë dyshime janë lidhjet e tij fetare dhe politike. Patriarkana e Moskës, nën drejtimin e Patriarkut Kirill, njihet si një nga instrumentet më të rëndësishme të ndikimit të Kremlinit jashtë Rusisë. Kirill, një mbështetës i hapur i Vladimir Putinit dhe luftës në Ukrainë, e ka afruar gjithnjë e më shumë kishën me pushtetin politik rus. Sipas ekspertëve, ndërtimi i kishave jashtë vendit shpesh shoqërohet me ndikim politik, propagandë dhe mbledhje informacioni.
Vetëm dy javë pas hapjes së kishës në Västerås, SAPO publikoi një deklaratë zyrtare duke paralajmëruar se Rusia po përdor Patriarkanën e Moskës në Suedi si platformë për mbledhje inteligjence dhe aktivitete që kërcënojnë sigurinë kombëtare. Sipas shërbimit sekret, përfaqësues të kishës kanë pasur kontakte me shërbime ruse të inteligjencës, kanë nxitur qëndrime pro-luftës në Ukrainë dhe kanë marrë fonde të konsiderueshme nga shteti rus.
Këto dyshime u përforcuan gjatë inaugurimit të kishës, kur një fondacion i lidhur me kompaninë shtetërore ruse Rosatom pranoi se kishte financuar projektin me rreth 3.2 milionë euro. Në ceremoni morën pjesë figura të larta kishtare dhe diplomatike ruse, përfshirë një zyrtar të ambasadës ruse në Stokholm që më vonë u identifikua nga mediat suedeze si spiun. Po atë ditë, At Makarenko dyshohet se mori një medalje për “shërbim të mirë” nga shërbimi i jashtëm sekret rus, SVR.
Rasti i Västerås nuk është i izoluar. Në Stokholm dhe zona të tjera të Suedisë janë regjistruar tentativa për marrje kontrolli të kishave historike përmes anëtarësimeve masive dhe manovrave ligjore, shpesh pranë infrastrukturës kritike. Ngjashëm, Bullgaria ka dëbuar përfaqësues të lartë të Patriarkanës së Moskës për dyshime spiunazhi, ndërsa FBI ka paralajmëruar kishat ortodokse në SHBA për tentativa rekrutimi nga agjentë rusë.
Autoritetet e Västerås po shqyrtojnë tani mundësinë e shpronёsimit të kishës, duke argumentuar se prona mund të përdoret për aktivitete spiunazhi në favor të një fuqie të huaj. Ndërkohë, harta e projekteve të Patriarkanës së Moskës tregon se ndikimi i saj po zgjerohet në disa vende të Evropës.
Siç shprehet një ekspert suedez i sigurisë: gabimi më i madh është ta shohësh këtë thjesht si një kishë. Sepse duket si kishë, por sipas tij, në realitet është diçka krejt tjetër.
(Burimi: France 24)
