Në vitet ’20–’40 të shekullit të kaluar, shqiptarët nuk udhëtonin drejt Evropës për turizëm apo për të shkrepur fotografi, siç ndodh shpesh në ditët tona. Ata shkonin atje për të studiuar, për të mësuar dhe për të dhënë kontributin e tyre në ndërtimin e shtetit dhe identitetit modern shqiptar. Qytete si Parisi, Vjena, Roma, Milano, Stambolli dhe Bukureshti u bënë qendra ku brezi i ri shqiptar përballej me ide të reja, me kulturën evropiane dhe me debatet më të rëndësishme të kohës.
Kafenetë e këtyre qyteteve shpesh shndërroheshin në bibliotekat e tyre të dyta. Aty diskutoheshin studime, ide politike, filozofi, letërsi dhe ëndrra për të ardhmen. Në ato tavolina lindnin debatet që do të ndikonin më pas në jetën publike dhe kulturore të Shqipërisë. Gjithçka fillonte aty, në atmosferën intelektuale të Evropës, por përfundonte me mendimin dhe veprimin e tyre në Shqipëri.
Fotografitë e vjetra i tregojnë këta studentë dhe intelektualë të rinj me kostume elegante, fustane, kapele apo pardesy. Megjithatë, eleganca e tyre nuk qëndronte vetëm tek veshja. Ajo shfaqej edhe në kulturën, në lidhjet që krijonin, në diplomat që fitonin dhe në ambiciet që mbanin për vendin e tyre.
Nga ky brez dolën disa prej figurave më të spikatura të jetës kulturore dhe publike shqiptare, si Marie Kraja, Musine Kokalari, Sabiha Kasimati, Ndre Mjeda, Eqrem Çabej, Lasgush Poradeci, Ernest Koliqi, Aleks Buda dhe Odise Paskali. Ata formuan një brez që aspironte t’i ngjante Evropës në kulturë, arsim dhe mendim modern.
Shumë prej tyre u nisën nga Shqipëria si studentë të rinj, u formuan në universitetet dhe rrethet intelektuale të Evropës dhe u kthyen në atdhe si profesorë, artistë dhe studiues. Kontributi i tyre u bë themelor në ndërtimin e institucioneve kulturore, në zhvillimin e gjuhës, letërsisë, artit dhe shkencës shqiptare. Në një kohë kur Shqipëria ishte ende një shtet i ri dhe në kërkim të identitetit të saj modern, ky brez intelektualësh u bë arkitekti i një vizioni të ri: një Shqipëri më të arsimuar, më të hapur dhe më pranë vlerave evropiane. Trashëgimia e tyre mbetet edhe sot një nga themelet më të rëndësishme të kulturës dhe mendimit shqiptar.
