Një nga simbolet më të fuqishme të trashëgimisë shpirtërore shqiptare ka marrë vlerësim ndërkombëtar. Arti i ndërtimit, interpretimit dhe këndimit me lahutë është përfshirë zyrtarisht në Listën e Trashëgimisë Kulturore Jomateriale të UNESCO-s, në kategorinë e elementeve që kërkojnë mbrojtje urgjente.
Ky art i lashtë, i trashëguar brez pas brezi, ka luajtur një rol kyç në formësimin e identitetit kulturor të komuniteteve rurale shqiptare, veçanërisht në krahinat veriore dhe përtej kufijve shtetërorë. Nga Malësia e Madhe dhe Dukagjini, deri në Malësinë e Gjakovës, Rugovë, Drenicë, Plavë e Guci, lahuta ka qenë zëri që ka përcjellë historinë, kujtesën dhe shpirtin e popullit.
Përmes Eposit të Kreshnikëve dhe baladave tradicionale, lahutari ka kënduar ndër shekuj për trimërinë, qëndresën, nderin, besën dhe mikpritjen, vlera themelore të kulturës shqiptare, të ruajtura përmes fjalës dhe tingullit.
Përfshirja në UNESCO është rezultat i një pune të gjatë studimore dhe kërkimore, e udhëhequr nga një grup ekspertësh të njohur të trashëgimisë kulturore: Vaso Tole, Shaban Sinani, Rigers Halili, Armanda Hysa dhe Susane Ogge. Kontributi i tyre, i shoqëruar nga punë intensive në terren dhe konsultime me komunitetet bartëse të traditës, çoi në përgatitjen e një dosjeje sipas standardeve më të larta ndërkombëtare, e dorëzuar në mars të vitit 2024.
Procesi u mbështet institucionalisht nga Ministria e Turizmit, Kulturës dhe Sportit, në bashkëpunim me Fondacionin Shqiptaro-Amerikan për Zhvillim (AADF), në kuadër të përpjekjeve për dokumentimin dhe promovimin e trashëgimisë jomateriale shqiptare.
Ky vlerësim nga UNESCO përforcon angazhimin e Shqipërisë për ruajtjen, promovimin dhe përcjelljen e kësaj pasurie unike kulturore, si dhe hap rrugën për bashkëpunime të mëtejshme rajonale, përfshirë edhe Kosovën, në mbrojtje të trashëgimisë së përbashkët.
