Në vitin 1910, një gazetar britanik publikoi librin “Iluzioni i Madh”, një nga bestsellerët qё doli nё kohёn e gabuar. Autori, Norman Angell, argumentonte se ndërvarësia në rritje e ekonomisë botërore e bënte të pamundur që dikush të fitonte realisht një luftë të madhe. Sipas tij, edhe nëse një vend pushtonte një tjetër dhe merrte pasuritë e tij, sistemi financiar i ndërlidhur do të shkaktonte një krizë që do ta dëmtonte edhe pushtuesin.
Por kjo nuk e ndaloi luftën. Katër vite më vonë shpërtheu Lufta e Parë Botërore dhe goditjet e saj u përhapën shumë përtej fushëbetejave, duke krijuar pasoja ekonomike dhe politike që zgjatën për vite.
Sot, ndërsa SHBA dhe Irani kanë shpallur një armëpushim dyjavor, lind pyetja: a do të jetë kriza ekonomike e përkohshme apo do të lërë pasoja afatgjata? Historia jep një paralajmërim të qartë: në një ekonomi globale të ndërlidhur, një luftë mund të krijojë paqëndrueshmëri që shfaqet menjëherë, por zgjat shumë më gjatë sesa pritet.
Kur SHBA sulmoi Iranin, ishte e pritshme që Teherani të bllokonte Ngushticën e Hormuzit. Por pak kush parashikoi efektet zinxhir: jo vetëm mungesë nafte, por edhe mungesë materialesh jetike si plehrat kimike për bujqësinë, heliumi për çipat elektronikë dhe nafta e përpunuar që përdoret për prodhimin e plastikës së përditshme.
Historia e Luftës së Parë Botërore tregon sa shpejt përhapet një krizë. Në vitin 1914, sapo u bë e qartë se lufta ishte e pashmangshme, investitorët në të gjithë botën filluan të tërhiqnin paratë nga tregjet e rrezikshme dhe të kërkonin siguri tek ari. Bankat u përballën me panik, bursat u mbyllën në shumë vende dhe sistemi financiar global u trondit.
Më pas, transporti detar u paralizua. Kostot e sigurimit të anijeve u rritën ndjeshëm, portet u bllokuan dhe tregtia globale u godit rëndë. Edhe para se të fillonin betejat në terren, bota u përball me një krizë të trefishtë: mungesë kredie, mungesë transporti dhe mungesë tregjesh.
Pasojat ishin të menjëhershme: papunësi, inflacion i lartë dhe trazira sociale. Edhe pse tregtia filloi të rimëkëmbej në vitet pasuese, dëmet afatgjata tashmë ishin bërë.
Britania, për shembull, arriti të shpëtonte bankat e saj, por humbi rolin si qendra financiare globale, që kaloi në SHBA. Në të njëjtën kohë, rritja e kostove të transportit dhe sigurimit çoi në rritje të çmimeve, sidomos për ushqimet bazë. Në SHBA, çmimi i bukës u dyfishua mes viteve 1913 dhe 1920.
Tregtia globale ra ndjeshëm dhe iu deshën vite për t’u rikthyer në nivelet e mëparshme. Madje edhe vendet fituese në luftë humbën terren ekonomik, ndërsa fuqitë e reja si SHBA dhe Japonia përfituan.
Edhe pse konflikti aktual me Iranin nuk është në përmasat e Luftës së Parë Botërore, shenjat tregojnë se pasojat mund të zgjasin. Çmimet e energjisë nuk pritet të bien shpejt, zinxhirët e furnizimit do të kërkojnë muaj për t’u stabilizuar dhe infrastruktura e dëmtuar në Gjirin Persik do të marrë kohë për t’u rikuperuar.
Një tjetër shqetësim është bujqësia. Mungesa e plehrave kimike në fillim të sezonit të mbjelljeve mund të çojë në prodhim më të ulët dhe çmime më të larta ushqimore në të ardhmen.
Siç u pa edhe gjatë pandemisë Covid-19, ndërprerjet në zinxhirët e furnizimit mund të krijojnë inflacion të zgjatur, duke ndikuar në normat e interesit, stabilitetin financiar dhe madje edhe në politikë.
Ndikimi nuk do të jetë i barabartë. Vendet më të varfra do të goditen më fort, pasi rritja e çmimeve të ushqimit dhe energjisë për to mund të jetë çështje mbijetese. Disa vende në Afrikë, që varen nga importet e plehrave përmes Ngushticës së Hormuzit, janë veçanërisht të rrezikuara.
Në fund, historia jep një mësim të qartë: është shumë më e lehtë të nisësh një krizë globale sesa ta ndalosh atë. Dhe edhe kur lufta ndalon, pasojat ekonomike mund të vazhdojnë për vite me radhë.
(Burimi: NYT)
