Me siguri e keni parë tashmë fotografinë: Andrew Mountbatten-Windsor, ish-princi, i shtrirë në sediljen e pasme të një makine jashtë stacionit të policisë në Aylsham, Norfolk. Fytyra e tij duket si e një kufome — buzët e shtrënguara, shikimi i ngrirë, sytë e skuqur nga blicet e kamerave. Një kontrast i fortë me “Randy Andy”-n e dikurshëm, princin e pashëm me dhëmbë të mëdhenj e buzëqeshje të lehtë, fytyra e të cilit dikur zbukuronte gota, pjata dhe kuti përkujtimore prej porcelani, të stampuara në metalin e butë të dashurisë kombëtare.
Asnjëherë trashëgimtar i fronit, por disi më pak i rezervuar se Harry, fytyra e Andrew-t përkujtohej në mënyrën që vetëm familja mbretërore, Jezusi dhe shenjtorët riprodhoheshin pafundësisht si pronë publike.
Fytyra e Andrew-t ishte pjesë e markës së tij — dhe e vetë familjes mbretërore. Ai ishte princi luftëtar, piloti i helikopterit, njeriu që kishte shërbyer. Ai kishte djersitur për ne — aq shumë, sa, sipas vetë rrëfimit të tij, nuk mund të djersiste më kurrë. Fytyra në ato gota dhe pjata nuk ishte thjesht dekorative; ajo ishte pohim i diçkaje të lashtë: prejardhja e shkruar në strukturën e kockave; ideja se fytyra e një mbreti nuk është vetëm fytyrë, por simbol, shenjë, histori e kondensuar pushteti.
Në antikitet, fytyra e sundimtarit stampohej në monedha jo vetëm për identifikim, por si pretendim: ky profil është autoritet, kjo vijë nofulle është legjitimitet, ky shikim është shteti. Në kohën e Tudorëve, portreti mbretëror ishte akt sovran vetë-prezantimi — si te Henry VIII i Holbein-it apo më vonë te Charles I i Van Dyck-ut. Fytyra e Andrew-t nuk ishte menduar për monedha. Megjithatë, fizionomia e saj do të lexohej për shekuj si prejardhje mbretërore: nofulla e fortë që shpall vendosmëri e autoritet; balli i gjerë që sugjeron inteligjencë; sytë e kthjellët; sensualiteti i gojës së plotë, i cili do ta kishte shqetësuar Johann Kaspar Lavater-in, themeluesin e pseudoshkencës së fizionomisë në shekullin XVIII. Pse? Sepse, sipas tij, një gojë sensuale fliste për tipare negative karakteri — mungesë intelekti, përtaci, degradim moral.
Sot nuk i lexojmë fytyrat kaq lehtë. Por për shekuj me radhë, fizionomia është përdorur për të “provuar” se disa burra — veçanërisht burra të bardhë e të pasur — ishin moralisht, intelektualisht dhe fizikisht superiorë.
Themeluesi i eugjenikës, Francis Galton, dhe oficeri francez i policisë që zhvilloi biometrinë, Alphonse Bertillon, matën e fotografuan fytyrat e kriminelëve dhe të varfërve, duke e renditur njerëzimin në kategori hierarkike. Dallimi mes portretizimit dhe katalogimit kishte peshë të madhe: të portretizoheshe do të thoshte të afirmoje njerëzimin; të katalogoheshe do të thoshte ta mohoje atë.
Demokratizimi i fotografisë në fund të shekullit XIX na lejoi të krijonim portretet tona. Fytyra u bë më pak simbol prejardhjeje dhe më shumë indeks personaliteti e individualiteti. Edhe familja mbretërore u përfshi në këtë transformim. Pas vdekjes së bashkëshortit të saj të dashur, Princit Albert, Mbretëresha Viktoria publikoi një imazh post-mortem të fytyrës së tij, të qetë në vdekje, me nofullën e mbajtur mbyllur nga një fashë.
Por diçka thelbësore ka ndryshuar në imazhin e monarkisë — dhe kjo shihet në fytyrën e Andrew-t në sediljen e pasme të makinës së policisë. Deri tani, fotot përmes xhamave të makinave kanë shërbyer për të krijuar afërsi me shkëlqimin: një shikim, një përshëndetje, ndërsa njerëzit zgjateshin për të parë Dianën dhe Charles-in, William-in dhe Kate-in, Harry-n dhe Meghan-in, Andrew-n dhe Sarah Ferguson-in, teksa hynin e dilnin nga limuzinat shtetërore, Bentley apo Rolls-Royce.
Kurrë më parë nuk kishim parë një anëtar të familjes mbretërore të largohej nga një stacion policie me një makinë pa shenja identifikuese pas arrestimit. Në atë fotografi, fytyra e Andrew-t nuk shfaqet plotësisht — është e bllokuar pas xhamit; një imazh i shtrirë i një burri të ulur, me fytyrë që lexohet sërish nga e para: “i rraskapitur, i turpëruar dhe i përndjekur”, siç shkroi Daily Mail; gjithë dinjiteti i humbur.
Shumë gazeta rikujtuan Charlesin e I-rё — herën e fundit kur një anëtar i familjes mbretërore u arrestua. Në vitin 1649, Charles i I-rё u ngjit në skelën e ekzekutimit me dy këmisha, që të mos dridhej nga të ftohtit e të dukej i frikësuar. Më pak fisnikërisht, kur Andrew deklaroi në intervistën famëkeqe për Newsnight se nuk djersinte — gjoja për shkak të një gjendjeje mjekësore nga Ishujt Falkland ku kishte shёrbyer— ai e paraqiti trupin e tij si të ndryshëm nga trupat e zakonshëm, trupa që nuk kishin sakrifikuar për mbretëreshën dhe vendin.
Dy vjet më vonë, Virginia Giuffre ngriti padi civile kundër tij dhe fotografia e dikurshme e princit që buzëqeshte me krahun rreth saj u bë simbol i çështjes. Kur imazhi qarkulloi në 2011, Andrew i shkroi Jeffrey Epstein-it: “Jemi në këtë së bashku dhe do të duhet të ngrihemi mbi të.”
Pesëmbëdhjetë vjet më vonë, si është shndërruar fytyra e Andrew-t?
Burri i moshuar është para nesh — i zbrazët, i paprekur — por në atë imazh mbeten mbetjet e heroit të Falkland-it, princi i qeshur në kupën prej porcelani, fytyra e Newsnight me talljen përbuzëse, fytyra që përkulet drejt kamerës mbi trupin e një gruaje apo vajze të re, siç zbulohet në dosjet e Epstein-it. Si t’i pajtojmë këto fytyra të një burri që për 66 vjet ka qenë pjesë e pandashme e familjes mbretërore — i mirëmbajtur nga publiku dhe i konsumuar nga shtypi?
Ndoshta ironia qëndron te fakti se është katalogimi i pafund i Epstein-it që na ka sjellë këtu. Ai ndërtoi një arkiv në stil viktorian të mbikëqyrjes së të pasurve, një galeri viktimash — jo për klasifikim, por për ndikim. Tani ai katalog, instrument burokratik pushteti, po kthehet kundër vetë pushtetit. Publiku është bërë klasifikues — duke shfletuar mbi tre milionë faqe dosjesh, duke përdorur inteligjencën artificiale për analiza fytyrash, duke shpërndarë imazhe të hedhura poshtë që e paraqesin Epstein-in të gjallë në Tel Aviv me mjekër.
Ne jemi të gjithë fizionomistë tani. Të gjithë arkivistë. Çdo fytyrë është njëkohësisht portret dhe dokument.
Dikur, Andrew e kontrollonte se në cilën anë të këtij ekuacioni qëndronte — ose të paktën mendonte se po. Ai u ul vullnetarisht përballë kamerave të Newsnight, i sigurt se intervista ishte një tjetër mënyrë për të formësuar fytyrën e tij — një portret, ndoshta, me Emily Maitlis në rolin e Van Dyck-ut, duke i dhënë atij mundësinë të kompozonte imazhin e tij për brezat e ardhshëm.
Dhe kjo ndodhi — por jo në mënyrën që ai kishte menduar.
(Burimi: Përshtatur në shqip nga The Guardian)
