Një vizatim i thjeshtë i një dore, i fshehur në një shpellë gëlqerore në ishullin indonezian Sulawesi, po rishkruan historinë e krijimtarisë njerëzore. Studiuesit thonë se kjo skicë e kuqe e një dore, me gishta që duken si kthetra, është piktura më e vjetër e njohur e artit shpellor në botë.
Vepra daton të paktën 67,800 vjet më parë — rreth 1,100 vjet më herët se rekordi i mëparshëm, një shabllon dore në Spanjë, i cili vetë është objekt debatesh shkencore. Por ajo që e bën zbulimin edhe më të rëndësishëm nuk është vetëm koha. Është fakti që artisti parahistorik nuk u mjaftua me spërkatjen e pigmentit rreth dorës së vendosur në mur. Pas krijimit të shabllonit, ai ndryshoi konturet e gishtërinjve, duke i ngushtuar dhe zgjatur që të duken si kthetra — një akt i qartë imagjinate simbolike.
Sipas studiuesve, ky transformim tregon një hap vendimtar drejt mendimit abstrakt, një tipar që qëndron në themel të gjuhës, artit, fesë dhe shkencës. Arti i shpellave konsiderohet treguesi kryesor i momentit kur Homo sapiens filloi të përfaqësonte botën përmes simboleve dhe historive — diçka që asnjë specie tjetër nuk e ka bërë në këtë mënyrë.
Zbulimi vjen nga shpella Liang Metanduno, në ishullin Muna pranë Sulawesit juglindor. Artisti i lashtë vendosi dorën në mur dhe spërkati pigment të kuq përreth, duke krijuar një siluetë negative. Mbi këtë shabllon janë formuar kore minerale, të cilat u analizuan për datim. Rezultati: piktura është minimalisht 67,800 vjeçare — më e vjetra e datuar me besueshmëri deri më sot.
Profesori Adam Brumm nga Universiteti Griffiths në Australi, bashkëdrejtues i projektit, tha për BBC News se ky zbulim rrëzon përfundimisht idenë e vjetër se arti dhe mendimi abstrakt “shpërthyen” papritur në Evropën e Epokës së Akullnajave. “Na mësonin se zgjimi krijues i njerëzimit ndodhi në një cep të vogël të Evropës. Tani shohim art narrativ shumë të hershëm në Indonezi. Kjo e bën argumentin eurocentrik shumë të vështirë për t’u mbështetur”, u shpreh ai.
Gjatë dekadës së fundit, Sulawesi ka prodhuar një varg zbulimesh që kanë shtyrë gjithnjë e më prapa datat e artit figurativ: shabllone dore dhe kafshë mbi 40,000 vjet, skena gjuetie 44,000 vjet, piktura narrative me njerëz d mbi 51,000 vjet. Zbulimi i ri i çon edhe më thellë në kohë.
Profesori Maxime Aubert, gjithashtu nga Universiteti Griffiths, thotë se duke iu afruar gjithnjë e më shumë pigmentit origjinal për datim, arti shkëmbor i Sulawesit është shtyrë prapa me të paktën 28,000 vjet krahasuar me vlerësimet e mëparshme.
Një element tjetër i rëndësishëm është vendndodhja. Deri tani, pikturat e njohura të Sulawesit vinin kryesisht nga një zonë karstike në jugperëndim të ishullit. Ky shabllon shumë më i vjetër ndodhet në anën tjetër të Sulawesit, në një ishull të veçantë satelitor — çka sugjeron se arti i shpellave nuk ishte një eksperiment lokal, por pjesë e një tradite kulturore të përhapur në të gjithë rajonin.
Në të njëjtën shpellë janë gjetur edhe piktura shumë më të vona, deri rreth 20,000 vjet më parë, duke treguar se vendi ishte përdorur si hapësirë artistike për të paktën 35,000 vjet rresht.
Zbulimi ka edhe pasoja për historinë e migrimit njerëzor. Sulawesi ndodhet në rrugën detare që lidh Azinë me masën tokësore të lashtë Sahul (Australi–Guinea e Re). Deri tani, shumica e studimeve sugjeronin se Homo sapiens arriti Sahulin rreth 50,000 vjet më parë. Por nëse njerëzit krijonin art simbolik kompleks në Sulawesi mbi 67,800 vjet më parë, atëherë prania njerëzore në Australi rreth 65,000 vjet më parë — e sugjeruar nga disa gjetje arkeologjike — bëhet shumë më e besueshme.
Sipas studiuesit indonezian Adhi Agus Oktaviana, njerëzit që krijuan këto piktura ka shumë të ngjarë të kenë qenë pjesë e popullsisë që më vonë u shpërnda në rajon dhe përfundimisht arriti në Australi.
Për dekada, teoria dominuese ishte ajo e “shpërthimit të madh evropian” të mendjes moderne, bazuar në artin spektakolar të shpellave në Francë dhe Spanjë rreth 40,000 vjet më parë. Por zbulimet në Afrikën e Jugut (si okra e gdhendur në Blombos) dhe tani në Indonezi po formojnë një konsensus të ri: krijimtaria simbolike ishte shumë më e hershme dhe shumë më e përhapur gjeografikisht sesa besohej.
“Ajo që sugjeron kjo është se njerëzit e kishin këtë kapacitet për një kohë shumë të gjatë — të paktën që kur u larguan nga Afrika, ndoshta edhe më herët”, tha Aubert për BBC News.
Një dorë e vogël e kuqe në murin e një shpelle tropikale ka hapur një dritare të re mbi origjinën e mendjes krijuese njerëzore.
(Burimi: BBC)
