Rusia, Shtetet e Bashkuara dhe Ukraina pranojnë se një marrëveshje për t’i dhënë fund pothuajse katër viteve të luftës së plotë po afrohet. Megjithatë, siç e pranoi edhe presidenti amerikan Donald Trump, në tryezë kanë mbetur “një ose dy çështje shumë të mprehta dhe shumë të vështira”, të cilat mund ta prishin gjithçka në minutën e fundit.
Në qendër të planit 20-pikësh të Uashingtonit janë dy nyje jashtëzakonisht të ndërlikuara: territori i Donbasit dhe fati i centralit më të madh bërthamor në Evropë, aktualisht nën pushtimin rus. Kremlini pajtohet me Trumpin se negociatat janë “në fazën përfundimtare”, ndërsa presidenti ukrainas Volodymyr Zelensky pritet të zhvillojë bisedime me udhëheqësit evropianë në Francë më 6 janar. Por çdo lëshim i gabuar mund të rrëzojë procesin.
Donbasi: zemra industriale që Putini nuk e lëshon
Presidenti rus Vladimir Putin nuk është tërhequr nga kërkesa e tij maksimale për të gjithë Donbasin industrial të Ukrainës. Aktualisht, forcat ruse kontrollojnë pothuajse të gjithë rajonin e Luhanskut dhe mbi 75 për qind të Donetskut, por Kremlini synon edhe qytetet kyçe të mbetura, përfshirë Slovianskun dhe Kramatorskun.
Zelensky ka propozuar një kompromis: të dyja palët të tërhiqen nga vija aktuale e frontit për të krijuar një zonë të demilitarizuar ose një zonë të lirë ekonomike nën mbikëqyrje ndërkombëtare. Por ai thekson se një tërheqje e plotë e Ukrainës është e pamundur. “Nuk është vetëm çështje ligji. Atje jetojnë 300 mijë njerëz. Nuk mund t’i humbasim,” ka deklaruar ai.
Putini, nga ana tjetër, ka paralajmëruar se nëse Kievi nuk pranon një zgjidhje sipas kushteve ruse, Moska do të vazhdojë me mjete ushtarake. Analistët e Institute for the Study of War vlerësojnë se, edhe nëse Rusia ruan ritmin aktual, asaj mund t’i duhen deri në gusht 2027 për të pushtuar pjesën e mbetur të Donetskut – një parashikim i pasigurt.
Një kompromis do të kërkonte gjithashtu që Rusia të tërhiqej nga zona të tjera ku ka prani të kufizuar, përfshirë rajonet Kharkiv dhe Sumy në veri, Dnipropetrovsk në lindje dhe Mykolaiv në jug. Pa një zgjidhje për Donetskun, një marrëveshje paqeje duket e pamundur, megjithëse sinjale të rralla nga Moska sugjerojnë se një formulë kompromisi mund të diskutohet.
Centrali bërthamor: rrezik global dhe gur pazari
Që nga marsi i vitit 2022, Rusia kontrollon centralin bërthamor të Zaporizhzhia Nuclear Power Plant në Enerhodar. Gjashtë reaktorët janë në “fikje të ftohtë” dhe funksionimi i tyre mbahet gjallë vetëm nga energjia e furnizuar nga Ukraina për të shmangur një aksident bërthamor.
Ukraina kërkon demilitarizimin e zonës dhe shndërrimin e saj në një hapësirë ekonomike të lirë. Sipas Zelenskyt, propozimi amerikan parashikon që SHBA-të ta menaxhojnë centralin si një ndërmarrje të përbashkët me Rusinë dhe Ukrainën – një ide që Kievi e quan jorealiste. Alternativa ukrainase është menaxhimi i përbashkët SHBA–Ukrainë, me një ndarje 50-50 të energjisë.
Moska e refuzon këtë qasje. Kreu i Rosatom-it rus ka deklaruar se vetëm Rusia mund të garantojë funksionimin dhe sigurinë e centralit. Një kompromis është teorikisht i mundur, por kërkon një nivel besimi që aktualisht mungon.
Retorikë pozitive, mosbesim total
Pavarësisht toneve optimiste nga Uashingtoni, mungesa e besimit mes palëve mbetet pengesa kryesore. Kur Trump sugjeroi se Putini “dëshiron ta shohë Ukrainën të ketë sukses”, Zelensky reagoi hapur: “Nuk u besoj rusëve dhe nuk i besoj Putinit.”
Nga ana tjetër, Rusia ka akuzuar Ukrainën për sulme me dron ndaj një rezidence të Putinit në rajonin e Novgorodit – akuza që Kievi i mohon dhe i cilëson si pretekst për sulme të reja ruse.
Nyje të tjera që mund ta bllokojnë marrëveshjen
Ukraina kërkon garanci sigurie nga SHBA-të dhe Evropa, të ngjashme me mekanizmat e NATO-s, si dhe të drejtën për të mbajtur një ushtri prej 800 mijë trupash. Rusia kundërshton kategorikisht praninë e trupave evropiane në territorin ukrainas.
Një tjetër çështje është rindërtimi. Humbjet financiare të Ukrainës vlerësohen në rreth 800 miliardë dollarë. SHBA-të flasin për një fond të përbashkët investimesh me Evropën, ndërsa asetet ruse me vlerë mbi 200 miliardë euro të ngrira në Evropë shihen si një burim i mundshëm – ide që Moska e refuzon.
Anëtarësimi i Ukrainës në NATO mbetet një vijë e kuqe për Rusinë dhe, ndonëse nuk pritet së shpejti, është i parashikuar në Kushtetutën ukrainase, duke e bërë kompromisin të ndërlikuar. Edhe anëtarësimi në Bashkimin Evropian është një pikë e ndjeshme, më shumë për vetë BE-në sesa për Moskën.
Referendumi: fjala e fundit e popullit?
Zelensky citon sondazhe sipas të cilave 87 për qind e ukrainasve duan paqe, por 85 për qind kundërshtojnë tërheqjen nga Donbasi. Për këtë arsye, ai këmbëngul se çdo marrëveshje duhet të miratohet me referendum pas një armëpushimi 60-ditor.
Kremlini e kundërshton këtë ide, duke argumentuar se një armëpushim i përkohshëm vetëm do ta zgjaste konfliktin. Trump ka thënë se e kupton këtë qëndrim. Por pa një votim popullor, Zelensky beson se çdo marrëveshje do të ishte e brishtë dhe pa legjitimitet.
Në fund, ndërsa diplomatët flasin për “fazë përfundimtare”, lista e çështjeve të pazgjidhura mbetet e gjatë – dhe secila prej tyre mjafton për ta kthyer shpresën për paqe në një tjetër kapitull tensioni.
(Burimi: BBC)
