E keqja është një nga enigmat më të thella të jetës. Ajo nuk shfaqet vetëm në lajmet për luftëra, abuzime apo padrejtësi të mëdha, por edhe në marrëdhëniet tona të përditshme, në zgjedhjet që bëjmë dhe, herë pas here, brenda vetes sonë. Pyetja që lind natyrshëm është: si mund ta përballojmë të keqen pa u shndërruar vetë në pjesë të saj?
Një reflektim i fuqishëm vjen nga Atë Pedro Arrupe, i cili theksonte se është e lehtë të jesh i mirë në një botë të mirë, por sfida e vërtetë është të mbetesh i tillë në një botë ku egoizmi, padrejtësia dhe dhuna janë të rrënjosura edhe në vetë institucionet e shoqërisë. Kur përballemi me agresionin dhe padrejtësinë, reagimi instinktiv është t’i përgjigjemi me të njëjtat mjete: dhunë me dhunë, urrejtje me urrejtje. Por, siç paralajmëron Arrupe, pikërisht këtu e keqja fiton më thellë, sepse jo vetëm na dëmton nga jashtë, por na deformon edhe nga brenda. Sipas tij, e keqja mposhtet vetëm nga e mira, urrejtja nga dashuria dhe egoizmi nga bujaria.
Edhe pse e keqja mbetet misterioze, ajo shfaqet qartë në disa forma të veprimit njerëzor. Një akt konsiderohet i keq kur shkakton dëm serioz me vetëdije të plotë, kur bëhet me qëllim të keq dhe me vullnet të lirë, duke e ditur se ajo që po bëhet është e gabuar. Një shembull i tillë është vrasja e paramenduar, ku synimi dhe pasoja janë të dyja të këqija. Megjithatë, është e rëndësishme të bëjmë një dallim thelbësor: jo çdo gjë e dëmshme është domosdoshmërisht e keqe. Vetëmbrojtja, për shembull, mund të shkaktojë dëm, por nuk lind nga ligësia. Të gjitha të këqijat janë të dëmshme, por jo çdo dëm është i keq në kuptimin moral.
Një tjetër dallim i rëndësishëm është ai mes veprimit dhe personit. Aktet mund të jenë të këqija, por njerëzit nuk janë të këqij në thelb. Megjithatë, historia njeh individë që i janë dorëzuar aq shpesh dhe aq plotësisht veprave të këqija, saqë ato janë bërë pjesë e identitetit të tyre. Këta njerëz nuk i shohin veprimet e tyre si të gabuara, por si të nevojshme, duke e normalizuar të keqen në mendjen e tyre. Pikërisht kjo i bën ata veçanërisht të rrezikshëm.
E keqja nuk kufizohet vetëm te individi. Ajo merr edhe forma sistemike, duke u shfaqur në institucione politike, korporata apo struktura fetare që ushqejnë padrejtësi, abuzim, lakmi dhe luftë. Ashtu si individët, edhe institucionet kanë anën e tyre të errët, një “hije” që mohon jetën, drejtësinë dhe lirinë. Në këtë kontekst, zërat që denoncojnë dhe sjellin të vërtetën në dritë luajnë një rol jetik për ndërgjegjen shoqërore.
Në traditën budiste flitet për tri “helme” që pengojnë ndriçimin shpirtëror: lakmia, urrejtja dhe padituria. Lakmia na shtyn të duam gjithmonë më shumë; urrejtja na çon drejt hakmarrjes; padituria na bën të harrojmë se jemi thellësisht të ndërlidhur si qenie njerëzore. Ironikisht, ndjekja e “më shumë” përfundon gjithmonë me “më pak”: më pak dashuri, më pak bujari dhe më pak lidhje të vërteta.
Kur përballemi me të keqen, reagimet tona zakonisht bien në tre drejtime: pasivitet, rezistencë e dhunshme ose rezistencë jo e dhunshme. Dy të parat burojnë nga instinktet më primitive. Rruga e tretë, ajo e jo-dhunës aktive, kërkon guxim dhe vetëdije. Ajo nuk është nënshtrim, por qëndresë e vendosur përmes mjeteve paqësore, ajo që Martin Luther King Jr. e quante “forca e shpirtit” dhe Gandhi “forca e së vërtetës”. Jo-dhuna nuk synon të fitojë mbi tjetrin, por të fitojë zemrat, duke krijuar hapësirë për paqe dhe bashkëjetesë.
Shpesh, e keqja maskohet pas qëllimeve që duken të mira. Njerëzit bindin veten se një synim i mirë justifikon një mjet të gabuar. Por e vërteta mbetet e pandryshueshme: qëllimet e mira nuk e justifikojnë kurrë të keqen. Megjithatë, paradoksi i jetës është se ndonjëherë, pa e dashur, nga e keqja mund të lindë një e mirë e papritur. Kjo nuk e shfajëson të keqen, por na kujton se transformimi dhe rritja janë të mundura edhe pas përvojave më të errëta.
Në fund, rruga drejt një bote më të drejtë nuk kalon përmes hakmarrjes apo dhunës, por përmes një zgjedhjeje të vetëdijshme për të mos luajtur lojën e së keqes. Ajo kalon përmes dashurisë, drejtësisë dhe guximit për të mbetur njerëzorë, edhe kur bota përreth nesh duket se e ka harruar këtë vlerë.
(Burimi: Përshtatur nё shqip nga shkrimet e David Richo, Ph.D. Psychology Today)
