Imagjinoni një skenë të pazakontë në një qendёr psikiatrie: mjeku nuk shtrin dorën drejt bllokut të recetave për antidepresantë, por tё jep një këshillë të thjeshtë—një shëtitje. “Dhjetë minuta në ditë,” i thotë pacientit. “Pa pagesë shtesë. Pa radhë pritjeje. Pa paralajmërime në fletëudhëzim.” Pikërisht fakti që kjo tingëllon si fantazi, sipas disa studiuesve, tregon problemin real të mënyrës si funksionon sot kujdesi për shëndetin mendor.
Në qendër të debatit është ideja se aktiviteti fizik—edhe në doza të vogla—duhet të trajtohet si terapi e mirëfilltë për depresionin, jo si një këshillë anësore që jepet “kur të kesh mundësi”. Dr. Nicholas Fabiano, psikiatër në formim në Universitetin e Otavës dhe autor kryesor i një editorali të fundit në “British Journal of Sports Medicine”, argumenton se ndarja e shëndetit fizik nga ai mendor është artificiale dhe jo praktike në shёndetёsi. Sipas tij, depresioni nuk e njeh këtë kufi: trupi dhe mendja ndikojnë vazhdimisht njëri-tjetrin.
Përkrahësit e kësaj qasjeje thonë se provat shkencore janë bërë të vështira për t’u injoruar. Një rishikim i madh shkencor, që përfshiu dhjetëra prova klinike të rastësishme, ka përfunduar se ushtrimet fizike ndihmojnë në trajtimin e depresionit dhe, në shumë raste, janë të krahasueshme me medikamentet antidepresive dhe psikoterapinë. Ndërkohë, studime të tjera afatgjata sugjerojnë se përfitimet e lëvizjes mund të zgjasin më shumë dhe të shoqërohen me më pak rikthime, sidomos kur aktiviteti vazhdon edhe pasi përfundon trajtimi fillestar.
Një nga provat e cituara shpesh vjen nga një studim klinik ku pacientët u ndanë në tre grupe: një grup ndoqi program ushtrimesh, një tjetër mori antidepresantë, ndërsa një grup i tretë kombinoi të dyja. Në fund të trajtimit, përmirësimet ishin të ngjashme në të treja rrugët, por disa muaj më vonë, grupi që kishte ndjekur programin e ushtrimeve kishte tendencë të ruante më mirë përmirësimin. Mёsimi qё u nxorr: për shumë njerëz, lëvizja nuk është thjesht “ndihmë”, por mund të jetë pjesë kyçe e shërimit.
Po si ndodh kjo? Studiuesit e shpjegojnë ushtrimin si një “stres” të kontrolluar dhe të dobishëm: një nxitje e shkurtër që e shtyn trupin të rregullojë ekuilibrat e vet, të ulë disa shenja inflamacioni dhe të përmirësojë mënyrën si sistemi i stresit reagon. Edhe një ecje e shkurtër mund të nxisë ndryshime të dukshme—nga frymëmarrja më e thellë dhe lirimi i tensionit muskulor, deri te një ndjesi qartësie mendore. Në një pjesë të pacientëve me depresion vërehen nivele të rritura të inflamacionit të lehtë kronik dhe çrregullime të ritmit të stresit; aktiviteti fizik, i bërë rregullisht, lidhet me përmirësime në këto mekanizma.
Ndikimi nuk mbetet vetëm te trupi. Lëvizja lidhet edhe me ndryshime në tru: rritje të disa “mesazherëve” kimikë që ndihmojnë qelizat nervore të komunikojnë më mirë, mbështetje të zonave të lidhura me kujtesën dhe të mësuarin (si hipokampusi), si dhe ulje të aktivizimit në qarqe që shoqërohen me ruminim—atë rrotullim të vazhdueshëm mendimesh vetëkritike që e mban depresionin gjallë. Përkrahësit e kësaj teorie theksojnë se nuk duhet të jetë palestër për një orë: edhe 5–10 minuta lëvizje në ditë, në mënyrë të qëndrueshme, mund të shërbejnë si nisje.
Atëherë pse nuk “përshkruhet” më shpesh? Sipas autorëve, barriera kryesore nuk është mungesa e provave, por mënyra si është ndërtuar sistemi i shëndetit mendor: si mësohet mjekësia, si paguhet kujdesi, dhe si standardizohen trajtimet. Një anketë e fundit në SHBA tregon se shumica dërrmuese e profesionistëve të shëndetit mendor nuk kanë mësuar kurrë gjatë trajnimit se si të japin një “recetë” ushtrimesh—jo thjesht këshillën “bëj aktivitet”, por një plan të qartë dhe të përshtatur: sa herë, sa gjatë, me çfarë intensiteti dhe çfarë lloji aktiviteti.
Ndryshe nga ilaçet, për të cilat sistemi ka rrugë të gatshme—recetë, farmaci, rimbursim—aktiviteti fizik shpesh nuk ka “kod” shërbimi, nuk mbulohet nga sigurimet, nuk ka rrjet të standardizuar referimi dhe monitorimi. Në praktikë, pacienti mbetet i vetëm të gjejë zgjidhje: ku do e bëjë, si do e bëjë, a ka mundësi financiare, a ka kushte fizike, a ka mbështetje.
Dhe këtu hyn pengesa më e vështirë: vetë depresioni. “Thjesht dil për një shëtitje” në letër tingëllon e lehtë; në realitet, në ditët më të rënda, ngritja nga shtrati mund të duket e pamundur. Ekspertët theksojnë se kjo nuk është “përtaci”, por shpesh lidhet me proceset biologjike që shoqërojnë depresionin—një gjendje që mund të sjellë lodhje, ngadalësim, dhimbje trupi dhe një lloj “sjelljeje si i sёmurё” që e shtyn njeriun të tërhiqet e të kursejë energji. Për më tepër, shumë pacientë kanë edhe probleme të tjera shëndetësore (dhimbje kronike, çrregullime gjumi, diabet, mbipeshë), që e bëjnë lëvizjen edhe më të vështirë.
Prandaj, ideja që shtrohet tani nga disa psikiatër dhe studiues është që ushtrimi të trajtohet si terapi me strukturë—me plan të qartë, me ndjekje, me mbështetje dhe me rregullime gjatë rrugës, njësoj si medikamentet. Një model praktik i përmendur shpesh është ai i quajtur FITT: sa shpesh (frekuenca), sa fort (intensiteti), sa gjatë (koha) dhe çfarë lloji aktiviteti (tipi). Për dikë mund të jetë ecje e lehtë disa herë në javë; për dikë tjetër, seanca të mbikëqyrura në grup. Thelbi është që “trajtim” të mos mbetet një fjali e përgjithshme, por një plan i realizueshëm.
Disa vende e kanë institucionalizuar këtë qasje. Në Mbretërinë e Bashkuar, udhëzimet kombëtare pranojnë aktivitetin fizik të mbikëqyrur në grup si një opsion të linjës së parë për depresionin e lehtë deri mesatar, krahas psikoterapisë dhe medikamenteve. Australia shkon edhe më tej, duke e renditur ushtrimin si trajtim kryesor, të barasvlefshëm me rrugët e tjera. Në SHBA, disa programe të reja po e integrojnë stilin e jetesës në trajtim që në fillim, me vlerësime bazë të gjendjes fizike, plane personale dhe ndjekje me trajnerë e profesionistë.
Megjithatë, autorët paralajmërojnë se pa ndryshime në politika, financim dhe trajnim profesional, aktiviteti fizik do të vazhdojë të mbetet “këshillë” dhe jo terapi. Organizata të fushës kanë nisur t’u kërkojnë sigurimeve dhe programeve publike shëndetësore që të mbulojnë programe të strukturuara ushtrimesh për njerëzit me probleme të shëndetit mendor.
Në fund, lëvizja mund të jetë një mjet i fuqishëm kundër depresionit, por shoqëria ende nuk e ka ndërtuar sistemin që ta bëjë këtë mjet realisht të arritshëm për të gjithë. Dhe nëse “lëvizja është ilaç”, siç thonë disa psikiatër, pyetja që mbetet është pse kaq rrallë shkruhet me të njëjtën seriozitet si një recetë farmacie.
(Burimi: Pёrshtatur nё shqip nga The Epoch Times)
