Kur flasim për filozofinë e Greqisë së Lashtë, shumica e njerëzve kujtojnë emra si Sokrati, Platoni dhe Aristoteli. Por pak e dinë se një nga shkollat më me ndikim në historinë e mendimit njerëzor mori emrin nga një zakon i thjeshtë: ecja.
Ata njiheshin si Peripatetikët, ose “filozofët që ecnin”, sepse themeluesi i tyre, Aristoteli, zhvillonte mësimet duke shëtitur nëpër kopshtet e Liceut në Athinë, ndërsa diskutonte me nxënësit e tij.
Por pas këtij zakoni të pazakontë fshihej një revolucion intelektual që do të ndikonte filozofinë, shkencën, politikën dhe arsimin për më shumë se dy mijë vjet.
Nga nxënës në themelues të një epoke të re
Aristoteli lindi në vitin 384 para Krishtit në Stagira të Maqedonisë. Në moshë të re ai shkoi në Athinë, ku studioi për afro 20 vjet në Akademinë e themeluar nga Plato.
Megjithëse u ndikua thellësisht nga mësuesi i tij, Aristoteli nuk u mjaftua me teoritë abstrakte. Ai besonte se njohuria nuk duhej kërkuar vetëm në ide, por edhe në botën reale.
Për këtë arsye filloi të vëzhgonte natyrën, kafshët, bimët, shoqërinë dhe sjelljen njerëzore, duke hedhur bazat e asaj që sot quajmë metodë shkencore.
Pas vdekjes së Platonit, Aristoteli udhëtoi në Azinë e Vogël dhe në ishullin Lesbos, ku studioi biologjinë dhe zoologjinë. Ai katalogoi specie të ndryshme, analizoi sjelljen e kafshëve dhe krijoi sisteme klasifikimi që konsiderohen pararendëse të biologjisë moderne.
Më vonë u kthye në Maqedoni, ku u bë mësuesi i princit të ri që do të hynte në histori si Aleksandri i Madh.
Liceu dhe lindja e Peripatetikëve
Në vitin 335 para Krishtit, Aristoteli u rikthye në Athinë dhe themeloi shkollën e tij, të njohur si Liceu.
Aty ai jepte leksione mbi logjikën, etikën, politikën, retorikën, metafizikën dhe shkencat natyrore.
Mësimet nuk zhvilloheshin gjithmonë ulur në një sallë. Shpesh Aristoteli diskutonte me nxënësit ndërsa ecte nëpër oborret e shkollës. Pikërisht prej këtij zakoni lindi emri Peripatetik, që në greqisht lidhet me lëvizjen dhe ecjen.
Për Aristotelin, filozofia nuk ishte një teori e largët, por një kërkim i vazhdueshëm për të kuptuar jetën.
Nxënësit që vazhduan trashëgiminë
Pas vdekjes së Aristotelit në vitin 322 para Krishtit, drejtimin e shkollës e mori Theophrastus, i konsideruar sot si “babai i botanikës”.
Ai studioi qindra lloje bimësh dhe krijoi veprat e para sistematike mbi botën bimore.
Një tjetër figurë e rëndësishme ishte Strato of Lampsacus, i cili u përqendrua në fizikë dhe në studimin e natyrës, duke zhvilluar më tej idetë e Aristotelit për lëvizjen dhe materien.
Megjithatë, gjatë periudhës helenistike, shkolla peripatetike u përball me konkurrencën e filozofive të reja si stoicizmi, epikurianizmi dhe skepticizmi.
Pavarësisht kësaj, ndikimi i saj nuk u zhduk kurrë.
Si shpëtoi trashëgimia e Aristotelit
Një rol vendimtar pati filozofi Andronicus i Rodosit. i cili në shekullin e parë para Krishtit mblodhi, sistemoi dhe botoi dorëshkrimet e Aristotelit.
Pa punën e tij, një pjesë e madhe e veprës aristoteliane mund të ishte humbur përgjithmonë.
Më pas, mendimi peripatetik u përhap në botën romake. Figura si Ciceroni u frymëzuan nga idetë e Aristotelit për etikën dhe politikën.
Nga Athina në Bagdad dhe Europë
Në Mesjetë, veprat e Aristotelit u studiuan me pasion nga dijetarët myslimanë.
Filozofë si Avicenna, Averroes dhe Al-Farabi i përkthyen dhe i interpretuan tekstet e tij, duke i bërë ato pjesë të traditës intelektuale islame.
Më vonë, këto vepra u rikthyen në Europë dhe ndikuan fuqishëm mendimtarë si Thomas Aquinas, i cili ndërtoi një pjesë të filozofisë së krishterë mbi bazën e ideve aristoteliane.
Pse Aristoteli vazhdon të jetë aktual edhe sot?
Shumë nga konceptet që përdorim sot në shkencë, logjikë dhe politikë kanë rrënjë te Peripatetikët.
Aristoteli zhvilloi sistemin e parë të logjikës formale, krijoi bazat e biologjisë, analizoi format e qeverisjes dhe argumentoi se lumturia e vërtetë arrihet përmes virtytit dhe arsyes.
Ai besonte se njeriu mund të ndërtojë një jetë të mirë jo përmes fatit apo pasurisë, por duke kultivuar zakone të mira dhe duke përdorur mendjen.
Kjo është arsyeja pse, më shumë se 2.300 vjet pas vdekjes së tij, Aristoteli vazhdon të studiohet në universitete anembanë botës.
Historia e Peripatetikëve na kujton se njohuria lind nga kurioziteti, vëzhgimi dhe mendimi kritik. Dhe ndoshta mësimi më i rëndësishëm që ata na lanë është se, për të kuptuar botën, ndonjëherë mjafton të fillosh të ecësh dhe të bësh pyetje.
