Edhe pse shumë njerëz besojnë se janë plotësisht të vetëdijshëm për mënyrën si mendojnë dhe marrin vendime, studimet moderne në neuroshkencë tregojnë se pjesa më e madhe e aktivitetit të trurit zhvillohet në mënyrë të pavetëdijshme.
Sipas një analize të publikuar nga studiues të neuroshkencës, shumica e proceseve që drejtojnë sjelljen, emocionet, kujtesën dhe vendimmarrjen ndodhin pa qenë të vetëdijshëm për to. Kjo nuk do të thotë se përdorim vetëm një pjesë të trurit – një mit i përhapur prej vitesh – por se truri është vazhdimisht aktiv në “prapaskenë”.
Shkencëtarët theksojnë se disa prej ideve të Sigmund Freud për mendjen e pavetëdijshme po marrin sot mbështetje edhe nga kërkimet moderne. Neuroshkenca dallon mes kujtesës së vetëdijshme, si kujtimi i një numri telefoni, dhe kujtesës automatike, që funksionon pa ndërhyrjen e vetëdijes.
Eksperimentet kanë treguar se edhe stimujt që njerëzit nuk i perceptojnë me vetëdije mund të ndikojnë në emocionet dhe vendimet e tyre. Për shembull, imazhe të shfaqura për një fraksion sekonde, aq shpejt sa nuk mbahen mend, aktivizojnë zona të trurit si amigdala, e cila përpunon emocionet.
Psikologu fitues i Çmimit Nobel, Daniel Kahneman, e përshkruan këtë proces përmes dy mënyrave të të menduarit: një sistemi të shpejtë, intuitiv dhe kryesisht të pavetëdijshëm, dhe një sistemi më të ngadaltë e analitik, që aktivizohet kur përballemi me situata të reja ose të ndërlikuara.
Sipas një tjetër teorie moderne, të njohur si Parimi i Energjisë së Lirë (Free Energy Principle), truri kalon pjesën më të madhe të kohës duke bërë parashikime automatike për botën përreth, bazuar në përvojat e mëparshme. Vetëdija aktivizohet vetëm kur ndodh diçka e papritur ose e pasigurt, që kërkon krijimin e një “modeli” të ri për të kuptuar situatën.
Studiuesit besojnë se ky mekanizëm shpjegon pse truri kursen energji duke automatizuar shumicën e proceseve të përditshme, ndërsa ndërhyn me vetëdije vetëm kur është e nevojshme të zgjidhen probleme të reja ose të merren vendime të rëndësishme.
Kërkimet mbi vetëdijen vazhdojnë të zhvillohen, madje disa shkencëtarë po shqyrtojnë edhe mundësinë që, në të ardhmen, forma të caktuara të inteligjencës artificiale të mund të zhvillojnë një lloj vetëdijeje, megjithëse kjo mbetet ende objekt debati shkencor.
