Të bësh atë që bëjnë të tjerët shpesh shihet si mungesë personaliteti apo mendimi të pavarur. Por psikologjia tregon se konformizmi mund të jetë edhe një mënyrë krejt racionale për të marrë vendime, sidomos kur nuk jemi të sigurt se çfarë është e drejtë. Problemi fillon kur grupi nuk lejon më askënd të mendojë ndryshe.
Në vitet 1950, psikologu social Solomon Asch zhvilloi një eksperiment që u bë një nga më të famshmit në historinë e psikologjisë.
Detyra ishte fare e thjeshtë: pjesëmarrësit duhej të shihnin disa vija dhe të përcaktonin se cila prej tyre kishte të njëjtën gjatësi me një vijë tjetër. Kur njerëzit përgjigjeshin vetëm, pothuajse nuk gabonin.
Por më pas Asch ndryshoi eksperimentin.
Pjesëmarrësi i vërtetë vendosej në një grup ku të gjithë të tjerët ishin pjesë e eksperimentit. Ata jepnin qëllimisht të njëjtën përgjigje të gabuar. Dhe papritur njeriu që e kishte përgjigjen e qartë përpara syve fillonte të dyshonte.
Rezultati ishte befasues: 76% e pjesëmarrësve iu bashkuan të paktën një herë përgjigjes së gabuar të shumicës, ndërsa mesatarisht njerëzit ndoqën grupin në rreth një të tretën e rasteve.
Në pamje të parë, përfundimi duket i zymtë: njerëzit janë të gatshëm të mohojnë edhe atë që shohin me sytë e tyre vetëm për të mos dalë kundër shumicës.
Por historia e konformizmit nuk mbaron këtu.
Ndonjëherë turma di më shumë se ne
Psikologët dallojnë dy arsye të rëndësishme pse njerëzit ndjekin grupin.
E para është presioni shoqëror. Nuk duam të dukemi të çuditshëm, të krijojmë konflikt apo të mbetemi jashtë grupit. Në eksperimentet e Asch, kur pjesëmarrësve iu dha mundësia ta shkruanin përgjigjen privatisht, niveli i konformizmit ra ndjeshëm.
Por ekziston edhe një arsye tjetër: informacioni.
Kur nuk e dimë përgjigjen, sjellja e njerëzve të tjerë mund të na japë një të dhënë të vlefshme.
Në eksperimente të mëvonshme, studiuesit u dhanë pjesëmarrësve probleme vizuale shumë më të vështira. Njerëzit duhej të përcaktonin, nën presionin e kohës, nëse dy figura mund të rrotulloheshin mendërisht derisa të përputheshin.
Më pas atyre u tregohej se çfarë kishin zgjedhur pjesëmarrës të tjerë.
Edhe pse ndodheshin vetëm dhe askush nuk mund t’i gjykonte për përgjigjen, ata përsëri prireshin të afroheshin me mendimin e shumicës.
Këtë herë nuk po përpiqeshin të përshtateshin me grupin. Po përdornin grupin si burim informacioni. Dhe në jetën reale këtë e bëjmë vazhdimisht.
Nëse hyjmë në një restorant të panjohur dhe shohim se njëri është plot ndërsa tjetri bosh, turma na jep një informacion. Nëse shumë njerëz largohen me vrap nga një vend, instinkti ynë është t’i ndjekim edhe pa ditur ende çfarë ka ndodhur.
Nuk mund ta kontrollojmë vetë çdo informacion që na nevojitet. Prandaj, në kushte pasigurie, të shohësh se çfarë bëjnë të tjerët mund të jetë një strategji shumë efikase.
Njeriu nuk kërkon vetëm të ketë të drejtë
Ka edhe diçka tjetër.
Vendimet tona nuk drejtohen vetëm nga dëshira për të pasur të drejtë. Në të njëjtën kohë përpiqemi të ruajmë marrëdhëniet, të ndihemi pjesë e një grupi dhe të mbetemi besnikë ndaj vetes.
Ndonjëherë, për shembull, e dimë se një mik po thotë diçka jo plotësisht të saktë, por nuk e korrigjojmë. Jo sepse e besojmë, por sepse në atë moment marrëdhënia mund të na duket më e rëndësishme sesa fitimi i një debati të vogël.
Në këtë kuptim, përshtatja nuk është domosdoshmërisht dobësi. Është pjesë e mënyrës se si njerëzit arrijnë të jetojnë dhe bashkëpunojnë me njëri-tjetrin.
Por këtu fshihet edhe rreziku
E njëjta aftësi që na lejon të bashkëpunojmë mund të na çojë edhe në drejtimin e gabuar.
Nëse të gjithë marrin informacion nga njëri-tjetri, por askush nuk kontrollon më faktet, një bindje e gabuar mund të përhapet shumë shpejt. Dhe nëse një grup fillon t’i ndëshkojë apo t’i përjashtojë ata që kundërshtojnë shumicën, konformizmi bëhet edhe më i fortë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme sot, kur rrjetet sociale na tregojnë vazhdimisht se çfarë mendojnë, pëlqejnë dhe shpërndajnë të tjerët. Numri i pëlqimeve, komenteve apo shpërndarjeve mund të krijojë përshtypjen se një mendim është i saktë vetëm sepse është popullor.
Por shumica mund të jetë burim informacioni; nuk është provë e së vërtetës.
Prandaj pyetja nuk është si ta zhdukim konformizmin. Kjo do të ishte pothuajse e pamundur dhe ndoshta as e dëshirueshme.
Pyetja është si të krijojmë grupe dhe shoqëri ku njerëzit mund të përfitojnë nga njohuritë e njëri-tjetrit, pa humbur të drejtën për të thënë: “Unë e shoh ndryshe.”
Ndjekja e të tjerëve mund të jetë racionale. Por rreziku fillon kur askush nuk guxon më të jetë i pari që ndalon dhe pyet: Po sikur turma të jetë gabim?
Burimi: Psychology Today
