Bashkimi Evropian po përgatitet të ndryshojë mënyrën se si zhvillohet procesi i zgjerimit, duke parashikuar integrim gradual të vendeve kandidate përpara anëtarësimit të plotë, kontrolle më të forta për respektimin e demokracisë dhe shtetit të së drejtës, si edhe reforma të brendshme që do ta bënin një Union me më shumë se 30 anëtarë të aftë për të marrë vendime.
Komisionerja evropiane për Zgjerimin, Marta Kos, paraqiti në Zagreb drejtimet kryesore të propozimit që Komisioni Evropian po përgatit për reformimin e procesit, duke deklaruar se realiteti gjeopolitik ka ndryshuar dhe bashkë me të duhet të ndryshojë edhe mënyra se si BE-ja pranon anëtarë të rinj.
“Bota ka ndryshuar. Dhe zgjerimi duhet të ndryshojë bashkë me të”, deklaroi Kos gjatë Konferencës së Ambasadorëve Kroatë.
Komisionerja e cilësoi periudhën aktuale si një “moment të ri të Helsinkit”, duke iu referuar procesit që hapi rrugën për zgjerimin e madh të BE-së pas Luftës së Ftohtë, kur dhjetë vende iu bashkuan njëherësh Unionit.
Në këtë kontekst, Kos përmendi posaçërisht Malin e Zi si vendin që po ecën më shpejt drejt anëtarësimit, ndërsa evidentoi edhe përparimin e Shqipërisë në përmbushjen e kritereve kyçe që lidhen me shtetin e së drejtës. Ajo përmendi gjithashtu avancimin teknik të Ukrainës dhe Moldavisë dhe votën e Islandës për rifillimin e procesit të anëtarësimit.
Sipas saj, Komisioni do të paraqesë propozimet se si duhet të përgatitet vetë Bashkimi Evropian ndërsa vendet kandidate i afrohen përfundimit të negociatave. Diskutimi pritet të përqendrohet në katër fusha kryesore: reformat e brendshme të BE-së, garancitë demokratike, metodologjinë e zgjerimit dhe masat tranzitore për anëtarët e rinj.
Një nga ndryshimet kryesore lidhet me mënyrën e vendimmarrjes brenda Unionit. Kos argumentoi se një BE më e madhe nuk mund të funksionojë me të njëjtat mekanizma nëse synon të reagojë me shpejtësi gjatë krizave. Sipas saj, një pjesë e reformave mund të realizohen pa ndryshuar traktatet themeluese, duke shmangur kështu negociata dhe procese të gjata ratifikimi në të gjitha vendet anëtare.
Ndër mundësitë që përmendi është reduktimi i fushave ku një shtet i vetëm mund të bllokojë vendimet e të gjithë Unionit, si edhe krijimi i institucioneve më të vogla dhe më fleksibël. Kos përmendi gjithashtu përdorimin më të gjerë të mekanizmit të “bashkëpunimit të përforcuar”, përmes të cilit një grup shtetesh mund të ecë përpara me një politikë të caktuar edhe kur të gjitha vendet anëtare nuk janë ende gati të marrin pjesë.
Një tjetër çështje është mënyra se si BE-ja do të sigurohet që vendet e reja, pasi të bëhen anëtare, të mos largohen nga standardet demokratike dhe parimet e shtetit të së drejtës.
“Duhet të sigurohemi që të mos lejojmë të hyjnë kuaj Troje. As sot, as pas 10 apo 20 vjetësh”, deklaroi Kos, duke argumentuar se përvoja e viteve të fundit ka treguar nevojën për mekanizma më të fortë që mund të parandalojnë dhe, kur është e nevojshme, të korrigjojnë shkeljet e parimeve dhe vlerave themelore të BE-së.
Ideja është e debatueshme, pasi mund të krijojë shqetësimin se vendet e reja do të trajtohen si anëtare të një kategorie të dytë. Megjithatë, Kos argumenton se garanci të tilla janë të nevojshme edhe për të krijuar besimin politik që u duhet vendeve aktuale anëtare për të pranuar zgjerimin e ardhshëm.
Ndryshimi tjetër i rëndësishëm ka të bëjë me largimin nga modeli tradicional sipas të cilit një vend kandidat duhet të presë deri në përfundimin e të gjithë procesit për të përfituar plotësisht nga integrimi evropian.
“Duhet të largohemi nga logjika ‘gjithçka ose asgjë’ në zgjerim”, tha Kos, duke kërkuar forma më ambicioze të integrimit gradual.
Kjo do të nënkuptonte që vendet kandidate të përfitonin nga pjesë të caktuara të sistemit evropian ndërsa negociatat vazhdojnë, në varësi të reformave dhe standardeve që kanë përmbushur. Disa hapa të tillë tashmë ekzistojnë, për shembull përmes përfshirjes së vendeve kandidate në Zonën e Vetme të Pagesave në Euro, SEPA, ose lidhjes së tyre me rrjetin energjetik të BE-së, por sipas Kos këto masa nuk janë të mjaftueshme.
Rishikimi i metodologjisë është bërë edhe më urgjent pas hapjes së procesit të anëtarësimit të Ukrainës. Kryeqytetet evropiane po shqyrtojnë se si një formë e integrimit të Ukrainës dhe garancitë e saj të sigurisë mund të bëhen pjesë e një marrëveshjeje të ardhshme që do ta ankoronte vendin përfundimisht në Evropë.
Çështja e katërt lidhet me masat tranzitore që mund të zbatohen kur vendet e reja hyjnë në Union, në mënyrë që zgjerimi të mos krijojë goditje të menjëhershme ekonomike apo institucionale për anëtarët ekzistues.
Në këtë pikë bën pjesë edhe një nga debatet më të vështira: buxheti i BE-së. Anëtarësimi i vendeve të reja do të ndryshonte mënyrën e shpërndarjes së fondeve evropiane dhe Kos theksoi se Unioni duhet të sigurohet që buxheti të vazhdojë të financojë prioritetet e tij edhe pas zgjerimit.
Propozimet e Komisionit pritet të vendosen në qendër të diskutimeve të liderëve të BE-së në tetor. Synimi është që, ndërsa vende si Mali i Zi dhe Shqipëria avancojnë në negociata, Bashkimi Evropian të përcaktojë jo vetëm se çfarë duhet të bëjnë kandidatët për t’u anëtarësuar, por edhe se si duhet të ndryshojë vetë BE-ja për t’i pranuar ato.
