Nga Vincent Yūsui van Gerven Oei
Më 1 tetor, arkitekti danez Bjarke Ingels fitoi një tjetër “konkurs” arkitekture në Tiranë, këtë herë për një kullë shumëkatëshe në Parkun Rinia, monument kulture i mbrojtur dhe një nga hapësirat e fundit të gjelbra të mbetura në qendër të qytetit.
Në artikullin e saj për Citizens, Erisa Kryeziu jep hollësi të shumta për këtë projekt, të cilat tashmë nuk duhet të habisin më askënd: “konkursi” nuk ishte shpallur publikisht në asnjë prej faqeve zyrtare të prokurimeve të qeverisë dhe, ndonëse Kryeministri Edi Rama pretendoi se juria po vendoste “plotësisht e lirë” dhe “pa asnjë orientim”, ai vetë mori pjesë aktive në intervista dhe në diskutimet vendimmarrëse.
Siç pritej, e vetmja kompani së cilës Rama i dha publikisht një sugjerim ishte gjithashtu ajo që fitoi konkursin: BIG. Në përgjigje, Ingels deklaroi se e kuptonte “dëshirën dhe udhëheqjen [e Ramës] për gjëra të bukura”. Natyrisht, e gjithë kjo vjen drejtpërdrejt nga manuali i The Albanian Files dhe, në këtë pikë, duket sikur arkitektë të tillë si Ingels e mbajnë paturpësinë e tyre si një medalje nderi.
Kolektivi aktivist Arkitektët Shqiptarë, i cili ka bërë një punë të rëndësishme lidhur me ndikimin dëmtues të kompleksit shqiptar të “starchitect”-ëve dhe mafies, vuri gjithashtu në dukje se anëtari i jurisë Ilir Bejleri, i SON Architects, ishte renditur në The Albanian Files si “arkitekti ekzekutiv” i BIG. Anëtarët e jurisë Valerio Olgiati, José Selgas dhe Andrea Caputo janë të gjithë të përfshirë në projekte projektimi në Shqipëri, ndërsa anëtari i jurisë Eelco Hooftman frekuenton ETH Zurich, ku arkitekti i oborrit të Ramës, Freek Persyn i 51N4E, ka projektin e tij të vogël, ndërkohë që anëtarja e jurisë Elena Tsolakis është anëtare e bordit të RIBA Trust, organizatë që, në mënyrë të debatueshme, i kishte dhënë Ramës titullin e anëtarit të nderit. Vërtet shumë e pavarur!
Fotografia është një nga disa raste ku zyrtarët publikë përgjegjës për planifikimin e territorit shfaqen përkrah arkitektëve që konkurrojnë në konkurse publike. Më pas, po këtyre arkitektëve u jepen dhjetëra projekte private përmes ndërhyrjes së drejtpërdrejtë të këtyre zyrtarëve; një ndërhyrje që SPAK duhet ta hetojë si shpërdorim detyre dhe si shtrembërim të tregut të arkitekturës në Shqipëri.
Por ky nuk është argumenti im kryesor këtu. Të gjithë e dimë se këto konkurse janë të manipuluara. Të gjithë e dimë se këto juri janë vetëm sa për fasadë. Të gjithë e dimë se i gjithë legjislacioni ekzistues për mjedisin dhe planifikimin urban bëhet i parëndësishëm përballë “dëshirës për gjëra të bukura” të Ramës.
Dhe dimë gjithashtu se ai po nxiton të çojë përpara sa më shumë projekte zhvillimi imobiliar që të jetë e mundur përpara afateve të anëtarësimit në Bashkimin Evropian dhe përpara rënies së tij të pashmangshme nga pushteti. Ato xhepa duhej të ishin mbushur që dje!
Argumenti im është se puna e Bjarke Ingels është jashtëzakonisht derivative dhe patetike. Që me projektin e Teatrit Kombëtar në Tiranë, i cili vetë është përfshirë në polemika, Ingels kishte kopjuar në masë një projekt të paraqitur në konkursin për Operën e Busanit nga Forma Architects.
Në rastin e “Cumulus”-it të Ingels, e gjithë situata është edhe më qesharake. Do të mendohej se, kur projekton një ndërtesë të vendosur brenda një prej parqeve më të dashura të Tiranës, një monument kulture që përbën një nga hapësirat e fundit të gjelbra në një peizazh urban që po degradon me shpejtësi, do të ishte e përshtatshme të merrej disi parasysh konteksti dhe ata që duhet të jetojnë me atë ndërtesë.
Por, në vend të kësaj, duket se Ingels thjesht hodhi një vështrim përtac përtej bulevardit, nga Parku Rinia drejt hapësirës së hapur përpara Galerisë Kombëtare, pikasi mbetjet e trishta të “Resë” së Sou Fujimoto-s, mori emrin dhe thjesht vendosi mbi shtylla një version të zmadhuar të saj. Instalacioni i Fujimoto-s ishte vendosur fillimisht në atë vend në vitin 2016, si një instalacion “i përkohshëm” trevjeçar, me nismën e Hans Ulrich Obrist të Serpentine Gallery. Baza e tij prej betoni, po aq “e përkohshme”, mbështetej mbi rrënjët e një peme madhështore që dikur kishte qëndruar pikërisht në atë vend, por që ishte prerë si “rrezik sigurie” për festimet e 4 Korrikut, të cilat Ambasada e Shteteve të Bashkuara dëshironte t’i organizonte pikërisht aty.
Natyrisht, tashmë të gjithë e kanë harruar natyrën e përkohshme të instalacionit të Fujimoto-s, i cili ndër vite është degraduar ndjeshëm, në sfondin e rinovimit të pafund të Galerisë Kombëtare. Por elementet e tij kryesore strukturore – një rrjetë e bardhë tredimensionale dhe disqe të sheshta që mbivendosen – ofrojnë qartazi skeletin morfologjik të projektit të kullës së Ingels.
Mund ta përballoj faktin që Ingels zgjedh ta fusë gjuhën aq thellë në prapanicën e Ramës, sa Kryeministri të mund të këndojë në danisht, apo që ai të mbushë xhepat me para mafioze të pastruara me gjakun e trafikantëve anonimë të torturuar deri në vdekje në xhunglën ekuadoriane ose me fëmijë që shkatërrojnë qelizat e trurit në një klub nate në Berlin.
Por që këtë ta bëjë në mënyrën më përtace, të pafrymëzuar dhe të lirë të mundshme, duke shndërruar thjesht një vepër të lënë pas dore të arkitekturës moderniste japoneze në një kullë për ndonjë oligark shqiptar çfarëdo dhe duke e quajtur punën të mbaruar, këtë e konsideroj një fyerje të padurueshme ndaj shijes së mirë.
Burimi: Marrё nga The Albanian Mechanism, pёrshtatur nё shqip nga redaksia e kontrasT.al
