Mjafton që disa njerëz të shkelin hapur rregullat që edhe të tjerët të fillojnë të bëjnë të njëjtën gjë, ndonjëherë duke shkuar edhe më larg. Një studim i ri shkencor tregon se sjellja e individëve ndikohet ndjeshëm nga ajo që shohin tek të tjerët dhe se një pakicë që i përshkallëzon shkeljet mund ta çojë një grup të tërë drejt mosrespektimit të rregullave.
Nga politikanët që marrin ryshfet te rastet e bullizmit dhe ngacmimeve në kompanitë financiare, drejtuesit shpesh përpiqen t’i paraqesin personat që shkelin rregullat si raste të izoluara, si një “mollë e kalbur” mes të tjerëve. Por një studim i ri shkencor mbështet idenë se një mollë e kalbur mund të prishë të gjithë shportën.
Studiuesit kanë zbuluar se, kur njerëzit shohin të tjerët të shkelin rregullat, ata mund të fillojnë t’i shkelin edhe vetë. Madje, disa individë nuk kufizohen vetëm në imitimin e sjelljes së vëzhguar, por e çojnë shkeljen edhe më tej, duke krijuar kushtet që respektimi i përgjithshëm i rregullave të zëvendësohet me shkelje gjithnjë e më të përhapura.
Dr. Lucas Molleman, nga Universiteti i Amsterdamit dhe autori kryesor i studimit, shpjegon se qëllimi i kërkimit ishte të kuptohej se si njerëzit marrin vendime për respektimin ose shkeljen e rregullave kur ndodhen në një mjedis shoqëror.
“Shumë njerëz mendojnë se marrin vendime në mënyrë autonome, veçanërisht në kultura individualiste si Holanda apo Mbretëria e Bashkuar. Por në realitet, në shumë raste, ne ndikohemi jashtëzakonisht shumë nga ajo që bëjnë të tjerët”, shprehet ai.
Studimi, i botuar në revistën shkencore Proceedings of the Royal Society B, përfshiu 750 pjesëmarrës nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, të ndarë pothuajse në mënyrë të barabartë mes mbështetësve të Partisë Republikane dhe asaj Demokrate.
Pjesëmarrësve iu kërkua të kryenin një detyrë në internet, gjatë së cilës shihnin një “yll që binte”, të animuar, që lëvizte përgjatë një rreshti me 100 katrorë. Intensiteti i dritës ndryshonte gjatë lëvizjes dhe secili duhej të identifikonte katrorin që ishte ndriçuar më fort, për të marrë një shpërblim financiar.
Por eksperimenti përmbante një element të rëndësishëm: pjesëmarrësit mund të fitonin më shumë para nëse zgjidhnin një katror më në të djathtë të përgjigjes së saktë, ndërsa përzgjedhja e katrorëve më në të majtë sillte shpërblime më të vogla.
Kështu, ata përballeshin me një zgjedhje mes respektimit të udhëzimit dhe mundësisë për të përfituar më shumë financiarisht duke e shkelur atë.
Pas zgjedhjes fillestare, secilit pjesëmarrës i tregohej se çfarë kishte bërë një pjesëmarrës tjetër: nëse i kishte respektuar rregullat apo i kishte shkelur, sa e madhe kishte qenë shkelja dhe cilës parti politike i përkiste ai person. Më pas, pjesëmarrësit kishin mundësinë ta ndryshonin përgjigjen e tyre.
Ky proces u përsërit gjashtë herë, duke u dhënë studiuesve mundësinë të vëzhgonin se si ndryshonin vendimet nën ndikimin e sjelljes së të tjerëve.
Rezultatet treguan se prirja për të shkelur rregullat ishte e konsiderueshme që në zgjedhjet e para. Në 23% të rasteve, pjesëmarrësit zgjodhën katrorët që siguronin shpërblimin më të lartë, pavarësisht udhëzimit për të identifikuar përgjigjen e saktë.
Megjithatë, ndikimi i sjelljes së të tjerëve ishte i dukshëm.
Kur pjesëmarrësit shihnin dikë që i respektonte rregullat, prirja e tyre për t’i shkelur zvogëlohej lehtë. Kur shihnin dikë që kryente një shkelje të vogël për të përfituar më shumë, edhe ata bëheshin disi më të prirur të vepronin në të njëjtën mënyrë.
Ndryshimi më i madh ndodhte kur pjesëmarrësit përballeshin me shembuj të shkeljeve flagrante. Në këto raste, ata e rrisnin ndjeshëm nivelin e shkeljes së rregullave dhe, ndonjëherë, shkonin përtej asaj që kishin parë të bënin të tjerët.
Studiuesit zbuluan gjithashtu se ky ndikim ishte më i fortë kur pjesëmarrësi dhe personi, sjelljen e të cilit po vëzhgonte, kishin të njëjtat prirje politike.
Sipas Molleman, ky rezultat përputhet me kërkime të tjera që tregojnë se njerëzit ndikohen më shumë nga individët me të cilët ndajnë bindje ose përkatësi të ngjashme.
Për të kuptuar se çfarë mund të ndodhte në një grup shumë më të madh, studiuesit përdorën simulime kompjuterike të bazuara në sjelljet e vëzhguara gjatë eksperimentit.
Simulimet treguan se një situatë fillimisht e kontrollueshme mund të përshkallëzohej me shpejtësi, nëse një numër i vogël individësh vazhdonte të kryente shkelje më të mëdha sesa ato që kishte vëzhguar.
“Një pakicë individësh që i përshkallëzojnë shkeljet, duke shkuar përtej atyre që shohin, mund të bëjë që një grup i tërë të dalë jashtë kontrollit”, shpjegon Molleman.
Megjithatë, studimi evidentoi edhe një rezultat tjetër të rëndësishëm: rreth një e treta e pjesëmarrësve vazhduan t’i respektonin rregullat në mënyrë të qëndrueshme, edhe pse kjo nuk u siguronte shpërblimin më të lartë financiar.
Kjo tregon se ndikimi shoqëror nuk është i njëjtë për të gjithë dhe se një pjesë e njerëzve ruajnë sjelljen e tyre edhe kur përballen me shembuj të kundërt.
Profesori Stephen Reicher, nga Universiteti i St Andrews në Skoci, i cili nuk ishte përfshirë në studim, vlerësoi se kërkimi kishte disa kufizime të rëndësishme.
Sipas tij, eksperimenti ishte abstrakt dhe nuk parashikonte ndëshkim për shkeljen e rregullave. Për këtë arsye, mbetet ende e paprovuar se deri në çfarë mase rezultatet mund të shpjegojnë sjelljet në situata reale, ku shkeljet mund të kenë pasoja shumë më të rënda.
Reicher theksoi gjithashtu se rezultatet nuk mbështesin domosdoshmërisht idenë se sjelljet e këqija përhapen automatikisht nga një person te tjetri, si një lloj infektimi shoqëror.
Përkundrazi, studimi tregon se ndikimi varet edhe nga identiteti i personave që shkelin rregullat dhe nga marrëdhënia që kemi me ta.
“Kjo është e rëndësishme, sepse do të thotë se, për shembull, ne nuk përfshihemi në trazira thjesht sepse shohim të tjerët të marrin pjesë në to”, shpjegon ai.
“Në fakt, shumë njerëz që shohin trazira reagojnë duke ndihmuar në pastrimin e pasojave të tyre.”
Studimi nxjerr kështu në pah një mekanizëm të rëndësishëm të sjelljes njerëzore: shembulli i të tjerëve mund të ndikojë në vendimet tona, por nuk i përcakton ato në mënyrë të pashmangshme. Ndërsa disa individë i përshkallëzojnë shkeljet që vëzhgojnë, të tjerë vazhdojnë t’u përmbahen rregullave, edhe kur mosrespektimi i tyre duket më fitimprurës.
Burimi: The Guardian
