Një nga pikturat më të famshme në historinë e artit mund të mos jetë thjesht fryt i imagjinatës së Vincent van Goghut. Shkencëtarët besojnë se kanë identifikuar qiellin e vërtetë që piktori holandez paraqiti në kryeveprën “Nata me yje” (The Starry Night). Sipas një studimi të ri, pozicionet e yjeve, Hënës dhe planetit Venus përputhen me qiellin e orëve para agimit të 22 korrikut 1889, në Saint-Rémy-de-Provence të Francës. Zbulimi mund të ndryshojë edhe datimin e një prej veprave më të njohura të artit botëror.
Për më shumë se një shekull, piktura “Nata me yje” e Vincent van Gogh-ut ka magjepsur artdashësit me vorbullat e saj të dritës, yjet e shndritshëm dhe qiellin që duket sikur është vazhdimisht në lëvizje.
Por ajo që për shumë njerëz është konsideruar një paraqitje artistike e krijuar nga imagjinata e piktorit, mund të jetë mbështetur në një pamje reale astronomike.
Një grup studiuesish ka arritur në përfundimin se qielli i paraqitur në pikturë përputhet me atë që mund të shihej përpara lindjes së diellit, rreth datës 22 korrik 1889, nga Saint-Rémy-de-Provence, qyteti francez ku Van Gogh realizoi veprën.
Sipas studimit, në pikturë mund të dallohen një Hënë në fazën e saj të hollë në zvogëlim, planeti Venus dhe grumbulli yjor Hyades, që ndodhet në yjësinë e Demit.
Gjetjet janë veçanërisht interesante sepse historianët e artit tradicionalisht e kanë datuar realizimin e “Natës me yje” në qershor të vitit 1889, rreth një muaj përpara pamjes astronomike që studiuesit kanë identifikuar.
Kjo mospërputhje ngre një pyetje të re: a është e mundur që Van Gogh ta ketë konceptuar pikturën në qershor, por ta ketë përfunduar vetëm pas 22 korrikut?
Përpjekjet për të identifikuar qiellin e vërtetë të “Natës me yje” nuk janë të reja.
Që në vitin 1984, historiani i artit Albert Boime dhe astronomi George Abell, në Universitetin e Kalifornisë në Los Anxhelos (UCLA), nisën të studionin lidhjen mes pikturës dhe pozicioneve reale të trupave qiellorë.
Më vonë, kërkimet u vijuan edhe nga astronomi Charles Whitney në Universitetin e Harvardit.
Megjithatë, analizat e mëparshme nuk arritën në të njëjtin përfundim dhe për dekada nuk pati një konsensus mbi datën kur qielli real mund të kishte pasur pamjen e paraqitur nga Van Gogh.
Tashmë, një ekip i drejtuar nga Elijah Jeong-hyun Kim, drejtues i kompanisë koreanojugore të teleskopëve robotikë SLLAB dhe kandidat për doktoraturë në Shkollën e Kërkimeve Hapësinore të Universitetit Kyung Hee, e ka rihapur këtë çështje.
“Kur shohin një fragment të qiellit me yje, astronomët vëzhgues si unë, por edhe astronomët amatorë, duan ta zgjidhin enigmën. Unë jam thjesht dikush që e ndoqi këtë proces pak më me këmbëngulje”, tha Kim për Space.com.
Për të arritur në përfundimin e tyre, studiuesit kombinuan astronominë, analizën matematikore, dokumentet historike dhe të dhënat mbi kushtet mjedisore e meteorologjike.
Fillimisht, ata rindërtuan pamjen e qiellit nga vendndodhja në Saint-Rémy ku mendohet se Van Gogh realizoi pikturën.
Më pas përdorën metoda matematikore për të krahasuar vendosjen e yjeve në tablo me pozicionet e tyre reale në qiellin e vitit 1889.
Një nga teknikat kryesore ishte analiza Procrustes, e cila mundëson krahasimin e formës së dy grupeve pikash, edhe kur ato kanë madhësi, orientim ose pozicion të ndryshëm.
Kjo metodë ishte veçanërisht e përshtatshme për studimin e një pikture, sepse Van Gogh mund t’i kishte paraqitur yjet më të mëdhenj, më të vegjël ose disi të zhvendosur në raport me pozicionet e tyre reale.
Duke përshtatur madhësinë, pozicionin dhe rrotullimin e grupeve të yjeve, studiuesit matën matematikisht sa shumë ngjante konfigurimi në pikturë me atë të qiellit të vërtetë.
Sipas Kim, kjo u dha mundësi të shprehnin me të dhëna sasiore atë që studimet e mëparshme e kishin përshkruar vetëm si ngjashmëri vizuale me një yjësi të caktuar.
Megjithatë, përputhja matematikore nuk mjaftonte. Studiuesit duhej të siguroheshin se yjet ndodheshin realisht në atë pjesë të qiellit përpara agimit, se ishin të dukshëm nga vendndodhja e piktorit dhe se pozicionet e Hënës dhe Venusit përputheshin me tablonë.
Nga të gjitha mundësitë e shqyrtuara, ishte grumbulli yjor Hyades ai që plotësonte këto kushte.
Ekipi më pas iu drejtua dokumenteve historike, veçanërisht letrave personale të Van Gogh-ut, për të kuptuar nëse piktori mund ta kishte vëzhguar qiellin gjatë asaj periudhe.
Në një letër të 12 prillit 1888, Van Gogh shprehte dëshirën për të pikturuar një qiell plot yje, ashtu siç dëshironte të realizonte edhe një livadh të gjelbër me lule.
Ndërsa në një letër të shkruar ndërmjet fundit të majit dhe fillimit të qershorit 1889, ai përshkruante një pamje të vëzhguar nga dritarja e tij shumë përpara lindjes së diellit.
“Këtë mëngjes pashë peizazhin nga dritarja ime shumë kohë përpara lindjes së diellit, me vetëm yllin e mëngjesit, që dukej shumë i madh”, shkruante piktori.
Ky përshkrim ka rëndësi për studiuesit, sepse tregon se Van Gogh e vëzhgonte qiellin përpara agimit dhe i kushtonte vëmendje të veçantë shkëlqimit të Venusit, i njohur edhe si ylli i mëngjesit.
Kim sugjeron se këto vëzhgime mund të kenë vazhduar gjatë javëve pasuese dhe se piktori mund ta ketë parë konfigurimin e saktë astronomik më 22 korrik.
Megjithatë, ai pranon se lidhja mes letrave dhe datës së realizimit të pikturës mbetet pjesërisht interpretuese dhe nuk përbën provë përfundimtare.
Një element tjetër që studiuesit marrin në konsideratë është fakti se disa historianë të njohur të artit e kanë konsideruar prej kohësh “Natën me yje” stilistikisht të ndryshme nga veprat e tjera që Van Gogh realizoi gjatë qershorit 1889.
Edhe kjo veçori ka nxitur pyetje mbi kohën e saktë të krijimit të saj.
“Ajo që tregon studimi ynë është se qielli në pikturë përputhet, si nga pikëpamja e vëzhgimit, ashtu edhe nga forma, me qiellin real përpara agimit rreth datës 22 korrik”, shpjegoi Kim.
Sipas tij, një mundësi është që Van Gogh ta ketë konceptuar veprën në qershor dhe ta ketë përfunduar pas 22 korrikut.
Kim thekson se kërkime të mëtejshme në historinë e artit dhe në shkencën e konservimit të veprave mund të ndihmojnë në sqarimin e kësaj çështjeje.
Studimi, i publikuar më 22 tetor 2026 në revistën shkencore Scientific Reports, sjell kështu një këndvështrim të ri mbi një nga veprat më të njohura të Van Gogh-ut.
Nëse përfundimet do të mbështeten edhe nga kërkime të tjera, “Nata me yje” mund të mos shihet vetëm si një nga shprehjet më të fuqishme të imagjinatës së piktorit, por edhe si një interpretim artistik i një qielli që ekzistoi vërtet, në një mëngjes të korrikut të vitit 1889.
Burimi: Space.com
