Më shumë se pesë shekuj pas përfundimit të sundimit islam në Spanjë, Andaluzia po tërheq myslimanë nga Britania, Europa dhe vende të tjera të botës, të cilët kërkojnë jo vetëm një klimë më të ngrohtë dhe një jetë më të qetë, por edhe një lidhje me historinë e tyre fetare dhe kulturore. Në qytetet dhe fshatrat e jugut të Spanjës, gjurmët e qytetërimit islam, nga pallatet dhe xhamitë historike te emrat e vendbanimeve dhe traditat e kuzhinës, po bëhen pjesë e një përpjekjeje për të ndërtuar një ndjenjë të re përkatësie.
Në malet mbi qytetin Álora, në jug të Spanjës, Henrietta Szovati po përpiqet të ndërtojë diçka më shumë sesa një shtëpi. Së bashku me bashkëshortin e saj, Ajmal Masroor, një imam dhe terapist, ajo ka blerë një fermë të vjetër, të cilën po e shndërron në një qendër kulturore dhe shpirtërore të quajtur House of Andalus.
Prona shtrihet në 14 hektarë tokë, ku rriten rreth 400 pemë ulliri. Synimi i Henrietës është që një ditë numri i tyre të arrijë në një mijë. Por ullinjtë janë vetëm një pjesë e projektit. Çifti dëshiron të krijojë një vend ku vizitorët të njihen me trashëgiminë islame të Andaluzisë, të kalojnë kohë në natyrë dhe të reflektojnë mbi jetën e tyre.
Historia e tyre është pjesë e një fenomeni më të gjerë, të përshkruar në një reportazh të Al Jazeera: myslimanë që zgjedhin të jetojnë në jug të Spanjës, të tërhequr nga kujtesa historike e Al-Andalusit dhe nga mundësia për ta praktikuar besimin e tyre në një mjedis ku ndihen më të pranuar.
Nga Britania në Spanjë, në kërkim të përkatësisë
Henrietta është një myslimane me prejardhje britaniko-hungareze, e cila ka jetuar në Britani që prej vitit 2001. Megjithatë, pas më shumë se dy dekadash, ajo thotë se nuk ka arritur të ndihet plotësisht pjesë e shoqërisë britanike.
“Atje ndihem si e huaj. Edhe pas më shumë se 20 vitesh, ende nuk jam një prej tyre”, shprehet ajo.
Sipas Henrietës, në Britani besimi i saj shpesh shihet përmes debateve politike dhe diskutimeve publike mbi Islamin. Në Andaluzinë rurale, përvoja ka qenë ndryshe. Fqinjët e njohin fillimisht si Henrietta, gruan që jeton në mal dhe merr pjesë në jetën e komunitetit, jo thjesht përmes identitetit të saj fetar.
“Praktikimi i Islamit këtu është thjesht më i lehtë”, thotë ajo.
Një nga fqinjët e saj është Juan García, nga i cili blen limonë, avokado dhe mjaltë. Herë pas here, ai e ndihmon edhe me ullinjtë.
Në një vizitë në shtëpinë e Juanit, nëna e tij 79-vjeçare, María, e pyet Henrietën për shaminë që mban në kokë. Henrietta i shpjegon se është myslimane dhe se mbulimi i flokëve është pjesë e besimit të saj. María, e cila është katolike, e lidh këtë traditë me figurën e Virgjëreshës Mari. Por për të, gjëja më e rëndësishme nuk është mënyra se si një person e shfaq besimin. Rëndësi ka të jesh njeri i mirë, thotë ajo.
Për Henrietën, janë pikërisht këto marrëdhënie të përditshme që e bëjnë Andaluzinë të ndihet si shtëpi. Megjithatë, ajo e pranon se Spanja nuk është e shkëputur nga debatet politike mbi emigracionin dhe Islamin. Partia e ekstremit të djathtë Vox e ka vendosur kundërshtimin ndaj emigracionit dhe asaj që e quan “islamizimi” i Spanjës në qendër të fushatave të saj.
Pavarësisht kësaj, Henrietta thotë se preferon të përqendrohet te marrëdhëniet njerëzore. “Rrethanat ndryshojnë, por komuniteti, lidhjet mes njerëzve dhe besimi nuk ndryshojnë”, shprehet ajo.
Al-Andalusi, tetë shekuj histori islame në Europë
Për të kuptuar pse Andaluzia ka një domethënie të veçantë për shumë myslimanë, duhet të kthehemi në historinë e Gadishullit Iberik. Al-Andalus ishte emri i territoreve të Spanjës dhe Portugalisë së sotme që, në periudha të ndryshme të Mesjetës, u sunduan nga dinasti myslimane.
Për gati tetë shekuj, sundimi islam la gjurmë të thella në arkitekturën, shkencën, gjuhën, bujqësinë dhe kulturën e rajonit. Qytete si Kordoba, Sevilja dhe Granada u bënë qendra të rëndësishme të jetës intelektuale dhe kulturore.
Pallatet, fortesat, oborret me shatërvanë, dekorimet me kaligrafi arabe dhe sistemet e ujitjes janë disa prej trashëgimive që vazhdojnë të shihen edhe sot. Vetë emrat e disa vendbanimeve ruajnë gjurmë të gjuhës arabe. Për shembull, emri i stacionit Aljaima lidhet me fjalën arabe al-khaima, që do të thotë “çadër”.
Ndërsa për emrin e Álora-s, disa studiues sugjerojnë një lidhje me fjalën arabe al-lawra, që mund të përkthehet përafërsisht si “drita”. Historiani dhe shkrimtari britanik Tharik Hussain, autor i librit Muslim Europe, shpjegon se Al-Andalusi ka fituar një vend të veçantë në imagjinatën historike të myslimanëve. Humbja e tij, sipas Hussain, i ka dhënë një aureolë pothuajse mitike, të ngjashme me atë të Atlantidës së humbur.
Por për myslimanët që jetojnë sot në Europë, kjo histori ka edhe një rëndësi tjetër. Ajo u kujton se Islami nuk është thjesht një fe që ka mbërritur së fundmi në kontinent përmes emigracionit, por ka qenë pjesë e historisë europiane prej shekujsh.
“Kjo mund t’i ndihmojë myslimanët europianë ta lidhin identitetin e tyre me një histori europiane nga e cila shpesh janë përjashtuar”, shpjegon Hussain.
Ai thekson, megjithatë, se historia e Islamit në Europë nuk kufizohet vetëm te Al-Andalusi, pasi komunitete myslimane kanë ekzistuar prej shekujsh edhe në pjesë të tjera të kontinentit.
Një shtëpi për të rizbuluar historinë
Henrietta dhe bashkëshorti i saj e blenë fermën në vitin 2024, pas shtatë vitesh kërkimesh. Për realizimin e projektit investuan një pjesë të madhe të kursimeve dhe morën hua nga familjarë e miq.
Sot, House of Andalus organizon aktivitete artistike dhe takime për çifte, ndërsa po përgatiten programe edukative mbi trashëgiminë islame të rajonit. Çifti synon të krijojë edhe një kopsht me bimë të përmendura në Kuran.
Krahas ullinjve, në pronë janë mbjellë shegë, fiq dhe mango, ndërsa në të ardhmen planifikohen edhe bimë të tjera. Henrietta thekson se qendra nuk është menduar vetëm për myslimanët. Dyert janë të hapura për të gjithë ata që duan të njohin historinë, kulturën dhe natyrën e Andaluzisë, pavarësisht besimit të tyre.
Ideja e projektit lindi vite më parë, gjatë një udhëtimi familjar. Djali i saj, atëherë pesë vjeç, vuri re mbetjet e kështjellave, pllakat dekorative dhe emrat e vendbanimeve.
“Mami, pse kudo që shkojmë ka diçka që lidhet me Islamin?”, e pyeti ai.
Pyetja e bëri Henrietën të shihte me një sy tjetër historinë e rajonit. Ajo filloi të mendonte se si mund ta bënte këtë trashëgimi më të prekshme, veçanërisht për njerëzit që janë rritur në Europë duke e konsideruar Islamin si diçka që i përket një vendi tjetër.
Një supë tradicionale që mund të ruajë gjurmë të kuzhinës islame
Ndikimi i Al-Andalusit nuk gjendet vetëm në monumentet historike. Në qytetin Álora, çdo vit organizohet një festival kushtuar një gatimi tradicional të quajtur sopas perotas.
Bëhet fjalë për një pjatë të përgatitur me bukë të ndenjur, vaj ulliri, hudhra, domate, speca dhe erëza. Për breza të tërë, ky ushqim ka qenë pjesë e jetës së punëtorëve të bujqësisë.
María García, banore e vjetër e qytetit, kujton se e mësoi recetën nga nëna e saj kur ishte rreth 11 ose 12 vjeçe. Nëna e saj, nga ana tjetër, e kishte mësuar nga gjyshja. Sipas Marías, buka duhej të ishte të paktën tri ditë e vjetër dhe të kishte një strukturë të fortë, në mënyrë që të mos shpërbëhej plotësisht në lëngun e perimeve.
Por a mund të ketë kjo pjatë rrënjë në periudhën e sundimit islam? María thotë se nuk kishte dëgjuar më parë për një lidhje të tillë. Megjithatë, autoritetet lokale të Álora-s vërejnë se gatimet me bukë të thërrmuar dhe të zbutur në lëng ishin të zakonshme në kuzhinën mesjetare të rajonit.
Historiania e gastronomisë Nawal Nasrallah e lidh këtë traditë me një recetë të shekullit XIII, të quajtur jinaniyya, të përshkruar në librin mesjetar të kuzhinës andaluziane Fidalat al-Khiwan. Receta përmbante perime të stinës, vaj ulliri, hudhra dhe erëza, të shërbyera me bukë të zbutur në lëng. Megjithëse përbërësit kanë ndryshuar me kalimin e shekujve, parimi i përgatitjes mbetet i ngjashëm.
Nasrallah argumenton se supa e sotme mund të jetë një vazhdimësi e këtij gatimi mesjetar, megjithëse kjo lidhje mbetet një interpretim historik i traditës së kuzhinës.
Granada dhe ringjallja e komunitetit mysliman
Një tjetër ndalesë e rëndësishme është Granada, qyteti ku ndodhet Alhambra, një nga monumentet më të njohura të trashëgimisë islame në Europë. Pallatet dhe fortesat e saj janë dëshmi e mbretërisë së fundit myslimane në Gadishullin Iberik, e cila përfundoi në vitin 1492.
Në lagjen historike Albaicín, përballë Alhambrës, ndodhet Xhamia e Madhe e Granadës, e hapur në vitin 2003. Ndërtimi i saj kërkoi gati dy dekada përpjekjesh, mbledhje fondesh, mosmarrëveshjesh ligjore dhe kundërshtimesh nga banorë të zonës. Për komunitetin mysliman të qytetit, hapja e xhamisë përfaqësoi një moment të rëndësishëm.
Një nga personat që e kujton këtë histori është Munira Mendonça, një grua me origjinë amerikane, e cila jeton në Granada prej pothuajse gjysmë shekulli. Ajo mbërriti në Spanjë në fund të viteve 1970, pasi kishte udhëtuar nëpër Europë. E rritur në një familje katolike në Kaliforni, Munira filloi të interesohej për Islamin pasi u vendos në malet Alpujarras, në jug të Granadës.
Atje u bashkua me një grup të vogël spanjollësh dhe europianësh që kërkonin një mënyrë më të thjeshtë dhe komunitare jetese. Disa prej tyre u konvertuan në Islam. Më vonë, grupi u zhvendos në Granada, ku nisi të ndërtonte një komunitet më të qëndrueshëm.
Fillimisht, lutjet organizoheshin në ambiente të marra me qira ose të huazuara. Me kalimin e viteve, komunitetit iu bashkuan edhe familje të tjera myslimane, përfshirë marokenë që kishin ardhur për të studiuar në universitetin e qytetit. Përpjekjet për ndërtimin e një xhamie u përballën me pengesa të shumta, por më në fund u kurorëzuan me hapjen e saj në vitin 2003.
“Mbaj mend që ndjeva një gëzim të jashtëzakonshëm”, kujton Munira.
Historia e saj lidhet edhe me një të kaluar shumë më të dhimbshme. Pas rënies së Granadës në vitin 1492, myslimanëve fillimisht iu premtua liria fetare. Por këto garanci u shkelën dhe me kalimin e kohës u vendosën kufizime gjithnjë e më të ashpra ndaj besimit dhe praktikave të tyre kulturore. Shumë u detyruan të konvertoheshin në krishtёrim.
Në fund të shekullit XVI, malet Alpujarras u kthyen në një nga qendrat e rezistencës së moriskëve, siç njiheshin myslimanët e konvertuar në krishterim dhe pasardhësit e tyre. Kryengritja u shtyp me dhunë, ndërsa mijëra njerëz u vranë ose u dëbuan nga vendbanimet e tyre. Persekutimi kulmoi me dëbimin masiv të moriskëve nga Spanja ndërmjet viteve 1609 dhe 1614.
Shekuj më vonë, pikërisht në këto zona, disa europianë filluan të interesoheshin dhe të përqafonin besimin që dikur ishte shtypur.
Një jetë e re mes maleve, natyrës dhe komunitetit
Në Órgiva, një qytet i vogël me rreth 6.000 banorë në rajonin Alpujarras, jeton sot një komunitet ndërkombëtar me spanjollë, britanikë, marokenë, algjerianë, afrikanë perëndimorë dhe europianë të tjerë.
Qyteti tërheq artistë, pensionistë dhe familje që kërkojnë një jetë më të qetë dhe kosto relativisht të përballueshme. Sipas reportazhit, dhomat mund të merren me qira për rreth 300 euro në muaj, ndërsa apartamentet e vogla fillojnë nga afërsisht 500 euro.
Këtu jeton edhe Medina Tenour Whiteman, shkrimtare, këngëtare dhe mësuese, e lindur në Granada në vitin 1982. Prindërit e saj ishin ndër britanikët dhe amerikanët që u konvertuan në Islam dhe u vendosën në Andaluzinë e viteve 1970. Megjithatë, vështirësitë ekonomike e detyruan familjen të kthehej në Britani, ku Medina u rrit pranë Kembrixhit. Ajo u rikthye në Andaluzi në dhjetor 2005.
Medina kujton se një nga gjërat që e mahniti më shumë ishte mundësia për të dalë në mëngjes, për të këputur portokalle të freskëta nga pema dhe për të përgatitur lëngun e tyre. “Pse nuk jetojmë të gjithë kështu?”, kujton se kishte menduar. Por për të, rëndësia e Andaluzisë shkon përtej klimës dhe natyrës.
Ajo po shkruan një libër mbi lidhjen mes Islamit, natyrës dhe trashëgimisë ekologjike të Al-Andalusit. Sipas Medinës, monumente si Alhambra dhe xhamia-katedrale e Kordobës u japin myslimanëve një lidhje konkrete me një histori të lashtë. Megjithatë, ajo paralajmëron se jeta në Andaluzi nuk është një utopi.
Edhe këtu ekzistojnë vështirësi ekonomike, dallime shoqërore dhe përvoja të ndryshme diskriminimi. Medina vëren se mënyra si trajtohet një mysliman mund të ndikohet edhe nga ngjyra e lëkurës apo origjina. Ajo thotë se përvoja e saj si grua e bardhë nuk është domosdoshmërisht e njëjtë me atë të bashkëshortit të saj iranian. Për këtë arsye, ajo thekson rëndësinë e integrimit në komunitetin vendas dhe të mësimit të gjuhës spanjolle.
“Njerëzit po kërkojnë komunitet. Kjo është ajo që kërkojnë”, shprehet ajo.
Një trashëgimi që vazhdon të ndërtohet
Në malet mbi Álora, Henrietta Szovati vazhdon punën për projektin e saj. Ajo duhet të përgatitet për korrjen e ullinjve, të mbjellë pemë të reja dhe të përballojë vështirësitë e jetesës në një zonë malore.
Sigurimi i ujit mbetet një shqetësim i vazhdueshëm, ndërsa instalimi i paneleve diellore është vonuar. Në fillim të nëntorit, ajo pret të mirëpresë 15 vullnetarë nga Britania, Gjermania dhe Malajzia, të cilët do ta ndihmojnë me punët e pronës.
Henrietta dëshiron që House of Andalus të bëhet një vend ku njerëzit të mësojnë për një pjesë shpesh të anashkaluar të historisë europiane dhe të reflektojnë mbi marrëdhënien e tyre me natyrën, besimin dhe komunitetin. Ajo e di se projekti është i kushtueshëm dhe se mund të mos përfundojë gjatë jetës së saj.
“Nuk do ta shoh kurrë të përfunduar. Jo gjatë jetës sime”, thotë ajo.
Megjithatë, për Henrietën, rëndësi ka ajo që mund të ndërtojë dhe të lërë pas. Historia e saj dhe e myslimanëve të tjerë që kanë zgjedhur Andaluzinë tregon se trashëgimia e Al-Andalusit nuk është vetëm një kujtim i së kaluarës.
Për disa njerëz, ajo është bërë një mënyrë për të gjetur vendin e tyre në Europën e sotme, jo duke rikrijuar një mbretëri të zhdukur, por duke ndërtuar marrëdhënie dhe komunitete të reja në një shoqëri moderne.
Burimi: Al Jazeera
