Në një epokë kur gratë rrallë lejoheshin të ushtronin profesionin e artistes dhe kur Kisha vendoste kufij të rreptë moralë mbi artin, një piktore italiane guxoi të bënte atë që shumë prej kolegëve të saj burra nuk e kishin bërë. Lavinia Fontana, një nga figurat më të jashtëzakonshme të Rilindjes së vonë, konsiderohet gruaja e parë piktore profesioniste që realizoi nudo femërore dhe vepra me përmbajtje erotike. Më shumë se katër shekuj pas vdekjes së saj, studiuesit po zbulojnë një anë tjetër të krijimtarisë së saj, që sfidon mënyrën se si është kuptuar roli i grave në historinë e artit.
Lavinia Fontana ishte një grua që dukej se mishëronte idealin e kohës së saj: e arsimuar, elegante, e respektuar dhe me një reputacion të padiskutueshëm shoqëror.
Në një autoportret të vitit 1577, ajo paraqitet e ulur pranë një pianoje, e veshur me një fustan luksoz dhe e zbukuruar me bizhuteri. Në sfond shihet një kavalet pikture, një shenjë e qartë e profesionit të saj.
Por pas këtij imazhi të përmbajtur fshihej një artiste që do të sfidonte kufijtë e asaj që konsiderohej e pranueshme për një grua në shekujt XVI dhe XVII.
Fontana u bë e njohur fillimisht si piktore portretesh, duke fituar porosi nga familje të pasura dhe figura të rëndësishme të shoqërisë italiane.
Ajo realizoi gjithashtu më shumë se një duzinë veprash për altarët e kishave, një arritje e pazakontë për një grua në atë periudhë.
Megjithatë, një pjesë tjetër e krijimtarisë së saj ka tërhequr vëmendjen e studiuesve vetëm gjatë viteve të fundit.
Bëhet fjalë për piktura që paraqesin gra nudo, perëndesha mitologjike dhe skena erotike, shpesh me një guxim të pazakontë edhe për standardet e artistëve burra të kohës.
Sipas një analize të BBC-së, disa vepra që i janë atribuuar së fundmi Fontanës kanë nxjerrë në pah rolin e saj si një pioniere e paraqitjes së trupit femëror në art.
Një artiste me dy fytyra?
Kontrasti mes imazhit publik të Fontanës dhe përmbajtjes së disa prej pikturave të saj është një nga aspektet që ka ngjallur më shumë interes.
Në autoportretet e saj, ajo paraqitet si një grua serioze dhe e respektueshme.
Por në veprën Minerva duke u veshur, të realizuar në vitin 1613, perëndesha romake shfaqet krejtësisht nudo, në çastin kur përgatitet të veshë një rrobë të qëndisur.
Minerva e kthen kokën drejt shikuesit me një vështrim që ndërthur ndrojtjen dhe sensualitetin.
Piktura u realizua me porosi të kardinalit Scipione Borghese, një prej koleksionistëve më të rëndësishëm të artit në Romë.
Fakti që një grua kishte krijuar një vepër të tillë ishte veçanërisht i pazakontë për kohën.
Patrizia Cavazzini, një nga kuratoret e ekspozitës (Woman) Painter në Muzeun Kombëtar të Oslos, thotë se autoportretet e Fontanës krijojnë përshtypjen e një gruaje tepër të përmbajtur.
“Autoportretet e saj janë shumë korrekte. Nuk ka asnjë shenjë skandali në jetën e saj. Prandaj mendon se ishte një grua shumë konservatore. Ndoshta jo”, shprehet ajo.
Megjithatë, historiania e artit Elizabeth Cropper paralajmëron se respektueshmëria publike nuk përjashton domosdoshmërisht një jetë të brendshme më komplekse.
Sipas saj, gratë e periudhës së hershme moderne nuk duhen interpretuar vetëm përmes normave shoqërore që u imponoheshin.
Venusi, perëndesha e dashurisë, dhe pikturat që thyen kufijtë
Një nga veprat më të hershme erotike të njohura të Fontanës është Venusi dhe Kupidi, e realizuar rreth viteve 1585–1590.
Paraqitja e Venusit nudo nuk ishte diçka e pazakontë në artin e Rilindjes.
Por Fontana përdori bizhuteri, perla dhe pëlhura transparente për të theksuar sensualitetin e figurës.
Disa vite më vonë, ajo realizoi një tjetër pikturë të guximshme, duke paraqitur fisniken Isabella Ruini në rolin e Venusit.
Në këtë portret, gruaja shfaqet e mbuluar vetëm nga një pëlhurë e hollë dhe transparente.
Vepra mendohet të ketë qenë e destinuar për një mjedis privat.
Në Firence dhe Romë, në atë periudhë, ekzistonin koleksione të tëra portretesh të grave të konsideruara të bukura, ndërsa në Bolonjë bukuria femërore ishte objekt vlerësimesh dhe krahasimesh të vazhdueshme.
Sipas Cavazzinit, krijimtaria e Fontanës duhet parë edhe në kontekstin e kësaj kulture, ku bukuria femërore kishte një rol të rëndësishëm në art dhe në jetën e aristokracisë.
Tri gra nudo dhe një mister i fshehur në pikturë
Një nga veprat më të veçanta që i është atribuuar së fundmi Fontanës është Tri gra nudo, e realizuar rreth vitit 1600.
Piktura paraqet tri gra fisnike, të mbuluara vetëm me pëlhura transparente dhe të zbukuruara me bizhuteri të çmuara.
Historiani i artit Enrico Maria Dal Pozzolo, autor i librit Lavinia Fontana: Erotic Paintings, sugjeron se vepra mund të jetë një interpretim modern për kohën i mitit grek të Gjykimit të Parisit.
Sipas mitologjisë, Parisi duhej të zgjidhte më të bukurën mes tri perëndeshave: Herës, Afërditës dhe Athinasë.
Në pikturën e Fontanës, gruaja në të majtë mendohet të jetë Clelia Farnese, një nga gratë më të famshme për bukurinë e saj në Italinë e asaj kohe.
Figura qendrore dyshohet se paraqet Maria de’ Medici, ndërsa identiteti i gruas së tretë mbetet i panjohur.
Një hollësi e veçantë është materiali mbi të cilin është realizuar piktura.
Fontana e ka pikturuar skenën mbi një sipërfaqe guri me veti reflektuese, duke krijuar mundësinë që personi që e shikonte të shihte edhe pasqyrimin e vet.
Sipas interpretimit të Dal Pozzolos, porositësi i veprës mund të vendosej kështu simbolikisht në rolin e Parisit, i cili duhej të zgjidhte më të bukurën.
Përballë moralit të rreptë të Kishës
Guximi artistik i Fontanës bëhet edhe më i kuptueshëm kur merret parasysh periudha historike në të cilën jetoi.
Në Bolonjën e Kundërreformacionit, Kisha Katolike ushtronte ndikim të madh mbi moralin publik dhe përmbajtjen e artit.
Kardinali Gabriele Paleotti, kryepeshkopi i qytetit, ishte ndër figurat që kërkonin respektimin e standardeve të rrepta morale edhe në pikturë.
Babai i Lavinias, Prospero Fontana, ishte gjithashtu piktor dhe kishte shprehur pikëpamje mbi kufijtë moralë të artit.
Ai pranonte se piktorët e krishterë duhej të shmangnin temat skandaloze, por argumentonte se porositë e tilla mund të pranoheshin për arsye ekonomike.
Marrëdhënia mes Lavinias dhe babait të saj ka ngritur pyetje të tjera.
Prospero e kishte trajnuar të bijën dhe e kishte ndihmuar të ndërtonte karrierën, por më pas e kishte detyruar të nënshkruante një marrëveshje sipas së cilës ajo duhej t’ia dorëzonte atij të gjitha të ardhurat deri në vdekjen e tij.
Babai i saj vdiq në vitin 1597.
Disa studiues pyesin nëse pikturat më të guximshme të Lavinias, të realizuara në vitet përpara dhe pas kësaj periudhe, mund të lidhen me dëshirën për më shumë pavarësi.
Megjithatë, kjo mbetet një hipotezë dhe jo një fakt i provuar.
Marsi dhe Venusi, një skenë erotike e pazakontë për kohën
Një nga veprat më të guximshme të Fontanës është Marsi dhe Venusi, e realizuar rreth viteve 1594–1595.
Piktura paraqet dy figurat mitologjike në një skenë të hapur sensualiteti.
Marsi prek të pasmet e Venusit, ndërsa ajo kthen kokën drejt shikuesit me një buzëqeshje që duket sikur e përfshin atë në skenë.
Sipas Dal Pozzolos, artistë të njohur burra si Giorgione, Tiziano dhe Veronese kishin trajtuar tema të ngjashme, por nuk kishin shkuar deri te një paraqitje e tillë e kontaktit fizik.
Historiani sugjeron se Fontana mund ta ketë përdorur këtë guxim si një mënyrë për t’u dalluar në tregun e artit dhe për të treguar aftësitë e saj krijuese.
Në këtë kuptim, pikturat erotike nuk ishin domosdoshmërisht një akt rebelimi personal.
Ato mund të kenë qenë edhe një zgjedhje profesionale dhe tregtare, në një kohë kur artistët konkurronin për porositë e aristokracisë dhe të koleksionistëve të pasur.
A e pikturoi veten si perëndeshë?
Një tjetër mister lidhet me një pikturë të Minervës, të realizuar në vitin 1604, pasi Fontana ishte zhvendosur në Romë.
Disa studiues kanë sugjeruar se fytyra e perëndeshës mund të jetë frymëzuar nga vetë artistja.
Kjo hipotezë mbështetet pjesërisht te një poezi e vitit 1605, e cila lavdëronte talentin e Fontanës dhe sugjeronte se për të paraqitur virtytin dhe bukurinë, asaj i mjaftonte vetëm një model: vetja.
Megjithatë, historiania Elizabeth Cropper vëren se identifikimi i figurave femërore me vetë piktoren është një interpretim që përsëritet shpesh në studimet mbi gratë artiste.
Por nuk ka prova përfundimtare se Minerva është një autoportret i fshehur.
Një grua që ndryshoi historinë e artit
Lavinia Fontana vdiq në vitin 1614, duke lënë pas një karrierë të jashtëzakonshme për një grua të kohës së saj.
Ajo arriti të fitonte porosi të rëndësishme, të krijonte një reputacion profesional dhe të realizonte vepra që sfidonin kufijtë e artit dhe moralit të epokës.
Por rëndësia e saj nuk qëndron vetëm te fakti që ishte një grua që pikturonte nudo.
Ajo dëshmoi se një artiste mund të ishte njëkohësisht e respektuar në shoqëri, e suksesshme profesionalisht dhe krijuese e veprave që eksploronin sensualitetin dhe erotizmin.
Sot, një pjesë e kësaj krijimtarie po prezantohet në ekspozitën (Woman) Painter, në Muzeun Kombëtar të Oslos, e cila qëndron e hapur deri më 7 shkurt 2027.
Më shumë se katër shekuj më vonë, pikturat e saj vazhdojnë të ngrenë pyetje mbi lirinë krijuese, identitetin e grave dhe kufijtë që shoqëria u ka vendosur artisteve ndër shekuj.
Burimi: BBC
