Tani një “park kombëtar i lumit të egër”, Vjosa ka nevojë për më shumë pemë të mbillen për të ruajtur ekosistemin e saj të brishtë. Dhe vizitorëve u kërkohet të ndihmojnë…
Nga Oliver Balch
Trajnimi ynë për mbjelljen e pemëve vjen nga Pietro, një hidromorfolog italian i ngarkuar me mbikëqyrjen e grupit tonë prej rreth 20 vullnetarësh për javën. Ne po qëndrojmë në një fidanishte të improvizuar plot me fidanë të hollë shelgu dhe plepi, pak mbi lumin Vjosë, një rrjedhë elegante, gjarpëruese uji që pret nga lindja në perëndim përmes jugut të Shqipërisë nga burimi i saj 169 milje më lart në Greqi.
Duke nxjerrë me mjeshtëri një fidan të vogël shelgu nga toka e pasur me argjilë, Pietro e mban bimën lart që ta shohim të gjithë. Rrënjët e saj me dhé duken çuditërisht të ekspozuara dhe të pambrojtura. “Hileja është të mos gërvishtësh aksidentalisht kërcellin ose të thyesh rrënjët,” thotë ai. Mesazhi u regjistrua; marrim kazmat dhe nisemi çifte-ҫifte për të ndjekur udhëzimet e tij.
Java e vullnetarizmit është ideja e EcoAlbania dhe Riverwatch, me bazë në Austri. Në vitin 2023, këto dy organizata të ruajtjes së natyrës arritën të bindin qeverinë shqiptare të shpallë lumin Vjosë si “parku i parë kombëtar i lumit të egër” në Europë. Ishte një ndërhyrje në kohë. Sipas kërkimeve të reja të bashkëfinancuara nga Riverwatch, Shqipëria ka humbur 711 milje (1,144 km) rrjedha lumenjsh “pothuajse natyrorë” që nga viti 2018 – më shumë, proporcionalisht, se çdo vend në Ballkan. Tani, pyetja për të dyja organizatat është: çfarë vjen më pas?
Mbrëmjen tonë të parë, drejtori ekzekutiv i Riverwatch, Ulrich (“Uli”) Eichelmann, jep një prezantim që na sqaron. Por përpara se ta bëjë, kemi një darkë me mish qengji dhe perime të rritura në shtëpi për ta shijuar. Tryeza tradicionale është specialitet i bujtinës Lord Byron në Tepelenë, një qytet i vogël në zemër të luginës së Vjosës dhe shtёpia nё terren e EcoAlbanias – baza jonë për javën.
Sot, Tepelena ka një kala pak të rrënuar dhe pak gjëra tё tjera, por dy shekuj më parë ajo formonte qendrën politike të Ali Pashës, një sundimtar lokal në fillim të shekullit të 19-të. Nën Perandorinë Osmane të atëhershme, Pasha administronte një pjesë të madhe të asaj që sot është jugu i Shqipërisë dhe Greqia kontinentale.
Uli na shfaqet si një pasues i denjё i Ali Pashës luftarak. I armatosur me prezantime dhe statistika, ai ofron një përmbledhje të fortë të kërcënimeve me të cilat përballet rrjeti i lumenjve të Europës. Zemërimi i tij është veçanërisht i rezervuar për mijëra diga që tani pengojnë lumenjtë dikur me rrjedhje të lirë të kontinentit, të cilat ai i fajëson për shkaktimin e dëmeve të pakthyeshme në rezervat e peshkut dhe ekosistemet e ujërave të ëmbla.
Si një nga lumenjtë e fundit të egër në Ballkan, Vjosa në Shqipëri ka shpëtuar nga një fat i tillë, pohon ai. Por kjo nuk është fundi i historisë. “Edhe pse lumi duket i bukur,” thotë ai, “ka gjëra kritike që mungojnë.” Lart në listën e tij janë pemët, një pjesë e madhe e të cilave janë zhdukur nga zjarret, prerjet, ndërtimi i rrugëve dhe kullotja agresive. Rezultati: nivele të larta erozioni dhe, si pasojë, rrezik më i madh për përmbytje.
Të mbështetur nga prezantimi i Ulit, i qasemi rimbjelljes të nesërmen me përpjekje të dyfishta. Grupi ynë përfshin një grafiste librash nga Londra e frymëzuar nga dokumentari Ocean i David Attenborough, një analist gjeohapësinor nga SHBA me shpresën fisnike për të krijuar një “Shqipëri ku shqiptarët mund të duan të qëndrojnë” (një referencë për 1.2 milion emigrantët shqiptarë jashtë vendit), dhe një studente universitare italiane e interesuar për ekoturizmin.
Gjatë drekës në ditën e dytë, filloj të bisedoj me Aidën, një udhërrëfyese turistike nga Tirana që dëshiron të njihet më mirë me rajonin e Vjosës. Vizitorët rrallë vijnë në këtë pjesë të Shqipërisë, thotë ajo. “Ndoshta bëjnë një vizitë të shpejtë në Gjirokastër,” i referohet ajo qytetit historik në lumin fqinj Drin, “por përndryshe kalojnë drejt e tutje.”
Duke parë mbi lumin, me ishujt e tij të gërshetuar dhe sfondin e ashpër malor, biem dakord që kjo neglizhencë është për të ardhur keq. Rajoni ka një histori të pasur kulturore dhe fetare (Shqipëria u bë zyrtarisht ateiste në 1967), një traditë interesante gastronomike (“ndoshta jo aq e sofistikuar, por disi e shijshme”), dhe një tepricë të vërtetë atraksionesh natyrore, më thotë ajo.
Atë natë, fillon shiu. Shi i vërtetë. Rrebeshё uji derdhen nga qielli i zemëruar dhe me bubullima. Të nesërmen në mëngjes, vjen lajmi nga Pietro se zona e mbjelljes tani është disa metra nën ujë. Me mbjelljen e pezulluar përkohësisht, bashkohem me disa nga vullnetarët në një ekspeditë turistike të improvizuar. Të pajisur me një listë nga Aida, shkojmë lart përgjatë lumit, duke ndaluar fillimisht në qytetin slow-food të Përmetit (“Përveç detit,” thotë slogani i tij, “ne kemi gjithçka”). Më pas është kisha e këndshme ortodokse e Shën Marisë, një perlë e fshehur në kodra, ku bariu lokal shërben edhe si roje dere. Së fundi, shkojmë për një ecje në kanionin e Langaricës, të cilën, pavarësisht motit të tmerrshëm, e përfundojmë pa shqetësuar shërbimet e emergjencës të reklamuara gjerësisht (“ambulancë”, “polici”, “zjarrfikës”).
Të nesërmen, ende bie shi fort. Për pak, mendoj të bëj rafting ose tё dal me kajak, dy opsione të njohura në Vjosë, por lumi tani është fryrë shumё. Në vend të kësaj, bëj një ecje duke u bёrё qull në grykën e afërt të Peshturës për të parë një ujëvarë të njohur, e cila, e dehur nga kaq shumë shi, po shpërthen nga faqja e malit. Pasdite, vendos të shoh nëse Gjirokastra është aq e mirë sa thuhet. Një vizitë në muzeun e saj etnografik ndriçues dhe kalanë perandorake mbi shkëmb më bind se është vërtet ashtu. Më vonë atë natë, ndaj gëzimin tim për zbulimin e asaj që rajoni i Vjosës ka për të ofruar me Olsi Nikën, drejtorin ekzekutiv të EcoAlbanias. Edhe pse ai është i lumtur për entuziazmin tim, shoh se ai është gjithashtu i shqetësuar. Ai nuk është kundër turizmit, dëshiron të ma bëjë të qartë, por, si një konservator (ai së fundmi fitoi çmimin prestigjioz mjedisor Goldman), perspektivat për parkun e shqetësojnë. Bregdeti i Shqipërisë tashmë është i zënë me turistë paketash dhe një aeroport po ndërtohet në deltën e lumit, pavarësisht se është një zonë e mbrojtur. Dhe kështu, ndërsa ai është i lumtur që një qendër e re moderne vizitorësh po ndërtohet në Tepelenë, ai pret me ankth të shohë qeverinë të përmbushë planin e saj të menaxhimit për parkun – diçka që deri tani e ka bërë ngadalë.
“Turizmi është si zjarri,” thotë ai. “Mund ta përgatisësh supën me të, por mund të ta djegë edhe shtëpinë.”
Fjalët e Olsit ende më pёshpёrisin në vesh të nesërmen ndërsa nisem drejt Tiranës. Ndaloj pak në veri të grykëderdhjes së lumit në sitin arkeologjik të Apollonisë, një komunitet tregtar i lashtë grek më vonë i kolonizuar nga romakët. Vendi në majë të kodrës është plotësisht pa turistë të tjerë, duke më lejuar disa orë magjike për të bredhur vetëm mes rrënojave të jashtëzakonshme.
Nëse Herodoti duhet besuar, Apollonia dikur qëndronte në bregun e Adriatikut, por shekuj sedimentesh nga Vjosa e kanë shtyrë atë kilometra në brendësi. Gjatë së njëjtës kohë, rrjedha e lumit gjithashtu ka ndryshuar. Por asgjë nuk qëndron e palëvizshme, veçanërisht hidrologjia. Ndryshimi po vjen edhe një herë në Vjosë. Çfarë do të sjellë, mbetet e pasigurt, por, si park kombëtar, tё shpresojmё se do të vazhdojë të rrjedhë, e pa zbutur dhe e paprerë.
Udhëtimi u financua nga Patagonia, e cila mbështet EcoAlbanian. EcoAlbania do të sigurojë hotelin, ushqimin dhe transportin nga Tirana në Tepelenë për rreth 700 £ për javën. Vullnetarët duhet të organizojnë vetë transportin e tyre për në Tiranë. Java e ardhshme e vullnetarizmit është 16–21 shkurt.
(Burimi: Pёrshtatur nё shqip nga The Guardian, https://www.theguardian.com/travel/2026/jan/28/volunteering-trip-protecting-vjosa-river-albania)
