A është shenjë problemi mendor fakti që njerëzit flasin rregullisht me chatbot-e? Apo jemi thjesht përballë një forme të re ndërveprimi që ende nuk dimë si ta kuptojmë?
Sipas profesorit Michael A. Santoro, përgjigjja nuk është aq e thjeshtë sa shpesh paraqitet në debatet publike. Ai argumenton se biseda e vazhdueshme me inteligjencën artificiale nuk është në vetvete patologjike, edhe kur përjetohet si domethënëse apo emocionale. Problemi lind kur përpiqemi ta gjykojmë një praktikë të re me korniza të vjetra.
Santoro vëren se shumë përdorues janë plotësisht të vetëdijshëm se nuk po flasin me një njeri real. Megjithatë, biseda me AI mund të duket e vëmendshme, e strukturuar dhe mbështetëse në mënyra të pazakonta. Pikërisht kjo “zonë gri” – as marrëdhënie njerëzore, as thjesht mjet teknik – ka shkaktuar shqetësim tek psikologët.
Ka raste reale ku gjërat kanë shkuar keq, veçanërisht tek individë vulnerabël. Një histori tragjike që përfshinte një adoleshent, i cili u izolua emocionalisht përmes një marrëdhënieje ekskluzive me një chatbot, ka ndikuar fort në perceptimin publik. Këto raste tregojnë se rreziku ekziston, sidomos kur mungojnë kufijtë, mbikëqyrja dhe udhëzimi.
Por, thekson Santoro, rastet ekstreme nuk mund të përdoren për të përkufizuar gjithë fenomenin. Sfida për profesionistët e shëndetit mendor është se ndërveprimi me AI shpesh është i padukshëm në terapi: disa pacientë nuk e përmendin fare, të tjerë nuk e shohin si diçka “të rëndësishme”, edhe pse ndikon në mënyrën si mendojnë, motivojnë veten apo përballen me vështirësi.
Autori sjell shembullin e një reklame televizive ku një grua stërvitet për vrap, ndërsa në ekran shfaqen mesazhe inkurajuese nga një bisedë e mëparshme me ChatGPT. Nuk ka as varësi, as terapi – por tregohet qartë se AI mund të luajë role motivuese dhe reflektuese, pa u perceptuar si diçka problematike.
Literatura psikologjike, thekson Santoro, ofron disa paralele të dobishme. Para inteligjencës artificiale, studiuesit kanë analizuar marrëdhëniet parasociale – lidhje emocionale njëkahëshe me figura mediatike apo personazhe fiktive. Këto lidhje shpesh shfaqen pranë vetmisë ose ndjeshmërisë emocionale, por nuk janë automatikisht shenjë çrregullimi mendor.
Studimet më të fundit mbi chatbot-et tregojnë një tablo të larmishme: për disa përdorues, AI është mjet intelektual; për të tjerë, hapësirë reflektimi emocional. Rreziku rritet kryesisht tek ata që tashmë ndodhen në vështirësi psikologjike, çka sugjeron se vulnerabiliteti paraprak ka më shumë peshë sesa vetë teknologjia.
Një tjetër këndvështrim e sheh bisedёn me AI-në si formë të “shkarkimit njohës”, të ngjashme me përdorimin e shënimeve, kalendarëve apo motorëve të kërkimit. Në këtë kuptim, biseda e zgjatur me AI mund të ndihmojë në arsyetim, organizim mendimesh dhe vetëdije metakognitive, pa zëvendësuar marrëdhëniet njerëzore.
Veçanërisht interesante janë gjetjet tek të moshuarit. Studimet tregojnë se për ta, chatbot-et mund të ofrojnë përfitime reale praktike dhe njohëse, pa rritur domosdoshmërisht izolimin social. Kjo i vendos ata në një pozicion kompleks: njëkohësisht vulnerabël dhe potencialisht përfitues.
Në përfundim, Santoro argumenton se të flasësh me një bot nuk është vetë problem shëndeti mendor. Kuptimi i kësaj praktike varet nga konteksti, individi dhe pasojat me kalimin e kohës. Sfida për psikologët dhe shoqërinë nuk është të reagojnë me panik apo normalizim të verbër, por të kuptojnë kur dhe pse ky ndërveprim është i shëndetshëm, neutral apo i dëmshëm.
(Burimi: Psychology Today)
