Në jug të Polonisë, mes kodrave të mbuluara me pyje të rajonit të Silesisë së Poshtme, ngrihet madhështore Kalaja Książ – një rezidencë aristokratike që duket si e dalë nga përrallat. Me elemente baroke dhe të Rilindjes, ajo është kalaja e tretë më e madhe në vend dhe një nga atraksionet turistike më të vizituara. Por pas fasadës së saj elegante fshihet një histori e errët që lidhet me nazistët, tunele sekrete dhe legjenda për ar të vjedhur.
Historia e kalasë daton që nga Mesjeta, kur duka silesian Bolko I ndërtoi një fortesë mbi këtë kodër. Me kalimin e shekujve, ajo u zgjerua dhe u shndërrua në një rezidencë madhështore. Në vitin 1466, Hans von Schellendorf e bleu dhe i dha emrin Schloss Fürstenstein, që e mbajti deri në fund të Luftës së Dytë Botërore. Për shkak se Silesia ishte pjesë e Prusisë për një kohë të gjatë, kalaja u kthye në një nga rezidencat më të rëndësishme aristokratike gjermane.
Vizitorët sot kalojnë përmes kopshteve të mirëmbajtura dhe hyjnë në sallone të stolisura me llambadarë të mëdhenj, oxhaqe mermeri dhe mobilje antike. Një nga ambientet më të famshme është Salla Maximilian, simbol i luksit të dikurshëm, ndërsa dhomat e Princeshës Daisy – bashkëshortja britanike e pronarit të fundit – dallohen për dekorin rozë dhe pasqyrat e mëdha.
Megjithatë, kjo atmosferë madhështore ndërpritet papritur nga dy boshte ashensorësh të zymtë, të ndërtuar nga nazistët në vitin 1944. Ato zbresin rreth 50 metra nën kala, drejt bunkerëve dhe një kompleksi të madh nëntokësor, duke shënuar fillimin e kapitullit më të errët të historisë së saj.
Gjatë Luftës së Dytë Botërore, nazistët morën kontrollin e kalasë dhe e përfshinë në Projektin Riese (“Gjiganti”), një nga projektet më sekrete të Rajhut të Tretë. Qëllimi ishte ndërtimi i një rrjeti gjigant objektesh nëntokësore në rajon. Deri më sot janë zbuluar shtatë komplekse të mëdha, por funksioni i tyre i saktë mbetet mister, pasi shumë dokumente u shkatërruan në fund të luftës.
Disa studiues besojnë se kalaja mund të ishte planifikuar si një seli e Adolf Hitlerit, megjithëse prova përfundimtare nuk ekziston. Ajo që dihet me siguri është kostoja njerëzore: mbi 13 mijë të burgosur u detyruan të gërmonin tunelet dhe të ndërtonin infrastrukturën nën mbikëqyrjen e Organizatës Todt. Shumë prej tyre ishin të transferuar nga kampet e përqendrimit Auschwitz dhe Gross-Rosen. Kushtet ishin brutale, sëmundjet përhapeshin shpejt dhe rreth 5 mijë persona mendohet se humbën jetën gjatë punimeve.
Tunelet shtrihen për afro dy kilometra nën kala. Disa janë të betonuar dhe mjaft të gjerë për të kaluar një makinë, ndërsa të tjerë janë thjesht shkëmb i zhveshur. Në një prej tyre ruhen edhe mbetjet e një hekurudhe të ngushtë që përdorej për transport gjatë gërmimeve. Sot, ekspozita moderne me projeksione dhe audio rrëfejnë historinë e projektit dhe vuajtjet e atyre që e ndërtuan.
Përveç historisë së dokumentuar, zona është e mbushur me mite – më i famshmi është ai i një treni nazist të mbushur me ar të vjedhur. Legjenda thotë se në vitin 1945, gjatë tërheqjes nga Breslau (sot Wrocław), nazistët fshehën një tren me thesare diku në Malet Owl. Në vitin 2015 u zhvilluan edhe gërmime pranë Wałbrzych, por pa rezultat. Megjithatë, misteri vazhdon të tërheqë kërkues thesari dhe turistë nga e gjithë bota.
Nazistët, teksa Ushtria e Kuqe afrohej, shkatërruan ose fshehën hyrjet e shumë tuneleve, duke ushqyer teoritë se ende ka korridore të pazbuluara. Besimi tek thesari bëhet edhe më i fortë kur vizitorët ecin nëpër korridoret e errëta dhe të lagështa të komplekseve nëntokësore.
Sot, Kalaja Książ është një nga destinacionet më të njohura turistike të Polonisë. Ajo pret festivale, konferenca dhe evente kulturore, ndërsa hotelet përreth mirëpresin vizitorë gjatë gjithë vitit. Por drejtuesit e saj përballen me një sfidë të vazhdueshme: të promovojnë turizmin pa harruar tragjedinë njerëzore që lidhet me këtë vend.
Për shumë udhëtarë, kontrasti është pikërisht ajo që e bën vizitën të paharrueshme – një kështjellë përrallore mbi tokë dhe një histori e rëndë, e mbushur me ambicie, sekrete dhe vuajtje, e fshehur thellë nën të.
(Burimi: Pёrshtatur nё shqip nga CNN)
