Në nëntor të vitit 1992, Eric Lawes doli në një arë në Suffolk për të kërkuar një çekiç të humbur nga miku i tij fermer. Ajo që gjeti nën tokën e punuar do të hynte në histori si thesari më i madh i arit dhe argjendit romak të vonë i zbuluar ndonjëherë në Britani – me një vlerë prej 1.75 milionë paund.
Një sinjal i detektorit të metaleve, që Lawes e kishte marrë si dhuratë pensioni, çoi në zbulimin e lugëve argjendi dhe monedhave ari. Ndryshe nga shumë raste të tjera, ai ndaloi gërmimin dhe njoftoi policinë dhe arkeologët lokalë. Ky veprim i tij bëri që vendi të ruhej i paprekur dhe konteksti arkeologjik të dokumentohej me kujdes.
Gërmimet e kryera nga Njësia Arkeologjike e Suffolk zbuluan një arkë lisi rreth 60 cm me 45 cm, ku objektet ishin vendosur me kujdes: lugë të grumbulluara, bizhuteri të mbështjella me pëlhurë, kuti të vogla prej druri qershie për grupe specifike sendesh. Brenda saj u gjetën 14,865 monedha dhe mbi 200 objekte prej ari dhe argjendi, me një peshë totale prej 3.5 kilogramë ari dhe 23.75 kilogramë argjendi. Sot, thesari ekspozohet në Muzeun Britanik, në sallën 49.
Në kohën e zbulimit, ligji britanik përcaktonte se objektet e fshehura me qëllim rikuperimi dhe të përbëra kryesisht nga ari ose argjendi i kalonin Kurorës. Një hetim zyrtar e klasifikoi thesarin si të tillë, dhe Komiteti i Vlerësimit të Thesareve caktoi vlerën prej 1.75 milionë paundësh, shumë që iu pagua gjetësit dhe pronarit të tokës. Rasti ndikoi drejtpërdrejt në reformimin e ligjit, duke çuar në miratimin e Treasure Act 1996.
Monedhat ofrojnë datimin më të saktë: më të rejat i përkasin periudhës së uzurpatorit Konstantin III, rreth viteve 407–408. Kjo tregon se thesari nuk mund të jetë varrosur para kësaj date. Disa monedha argjendi tregojnë shenja prerjeje në skaje, praktikë që sugjeron qarkullim të gjatë para depozitimit.
Ndër objektet më të rralla janë një zinxhir ari trupor – një formë shumë e rrallë në Perandorinë Romake – dhe enë argjendi për piper, përfshirë një në formë koke gruaje dhe një tjetër në formë lepuri. Disa lugë mbajnë mbishkrime latine dhe simbole të krishtera, si “VIVAS IN DEO” (“jetofsh në Zotin”) dhe monogramin chi-rho, duke sugjeruar se pronarët mund të kenë qenë të krishterë ose pjesë e elitave ku simbolika e re fetare kishte peshë.
Identiteti i pronarëve mbetet mister. Cilësia e objekteve dhe rrjetet e tregtisë që ato përfaqësojnë – përfshirë piperin nga Azia Jugore – tregojnë për pasuri dhe lidhje të gjera. Gjetja e një shenje pranë vendit të depozitimit sugjeron se zona mund të ishte shënuar, çka do të thotë se pronarët planifikonin të ktheheshin. Fakti që nuk u kthyen mund të lidhet me trazirat e fillimshekullit të pestë, kur autoriteti romak në Britani po shpërbëhej dhe provinca po përballej me pasiguri politike dhe ushtarake.
Ky thesari mbetet jo vetëm një zbulim spektakolar arkeologjik, por edhe një dritare unike në fundin e Britanisë romake – një periudhë pasigurie, transformimi dhe misteri që ende ngjall debat mes historianëve.
