Mësimet e Ibn Khaldunit dhe debati mbi ndërhyrjen e shtetit në treg
Në një kohë kur debatet mbi koston e jetesës, taksat dhe ndërhyrjen e shtetit në ekonomi janë rikthyer fuqishëm në qendër të politikës, një analizë e botuar nga Fox News rikthen vëmendjen te mendimtari i madh mysliman i shekullit XIV, Ibn Khalduni, dhe paralajmërimet e tij mbi pasojat që mund të sjellë zgjerimi i tepërt i rolit të shtetit në ekonomi.
Në veprën e tij monumentale të vitit 1377, Muqaddimah, Ibn Khalduni zhvilloi ide që sot konsiderohen pararendëse të sociologjisë, ekonomisë politike dhe studimit modern të zhvillimit të shteteve. Sipas tij, prosperiteti i një shoqërie lidhet ngushtë me një sistem të drejtë tatimor, me sigurinë juridike dhe me ruajtjen e iniciativës së lirë ekonomike.
Thelbi i paralajmërimit të tij ishte i thjeshtë: kur barrët fiskale rriten vazhdimisht dhe shteti fillon të zgjerojë aktivitetin e tij duke konkurruar drejtpërdrejt me sipërmarrjen private, individët humbasin gradualisht nxitjen për të prodhuar, investuar dhe ndërmarrë rreziqe. Si pasojë, aktiviteti ekonomik mund të ngadalësohet dhe, paradoksalisht, edhe vetë të ardhurat publike mund të bien.
Kjo filozofi ekonomike po lidhet gjithnjё e mё shumё me debatet aktuale në Nju Jork, ku administrata e kryebashkiakut Zohran Mamdani ka promovuar idenë e krijimit të dyqaneve ushqimore në pronësi të qytetit, me produkte bazë të subvencionuara dhe çmime më të ulëta për konsumatorët. Mbështetësit e kësaj politike e shohin atë si një instrument për lehtësimin e familjeve përballë kostos së lartë të ushqimeve dhe jetesës.
Prej kёsaj shumё opinionistё po heqin njё paralele me analizën e Ibn Khaldunit. Ndërhyrja publike në një sektor konkurrues, përmes subvencioneve dhe avantazheve që nuk i kanë bizneset private, mund të krijojë konkurrencë të pabarabartë. Dyqanet private, të cilat duhet të përballojnë qiratë, taksat dhe kostot e plota të funksionimit, mund të gjenden në një pozitë të pafavorshme përballë një konkurrenti të mbështetur financiarisht nga buxheti publik.
Një politikë që në afat të shkurtër ul çmimin e produkteve për konsumatorin mund të krijojë, në afat të gjatë, pasoja më komplekse për tregun, konkurrencën dhe financat publike. Nëse bizneset private dobësohen ose largohen nga tregu, shteti mund të detyrohet të marrë përsipër gjithnjë e më shumë përgjegjësi ekonomike, duke rritur kostot për taksapaguesit.
Ibn Khalduni kishte vërejtur, shumë shekuj më parë, se fuqia financiare e një shteti nuk ndërtohet thjesht përmes rritjes së taksave ose zgjerimit të kontrollit publik mbi ekonominë, por përmes krijimit të kushteve që qytetarët dhe sipërmarrësit të kenë interes të prodhojnë, të investojnë dhe të krijojnë pasuri.
Ky debat mbetet jashtëzakonisht aktual edhe sot. Pyetja themelore nuk është nëse shteti duhet të ndihmojë qytetarët në kohë vështirësish ekonomike, por deri në çfarë mase ndërhyrja publike duhet të zëvendësojë tregun privat dhe ku duhet të vendoset kufiri midis mbështetjes sociale dhe konkurrencës shtetërore me sipërmarrjen.
Ibn Khalduni u dha tё gjithёve njё mёsim – se prosperiteti afatgjatë i qyteteve dhe shteteve kërkon një ekuilibër të kujdesshëm: një shtet të aftë për të garantuar drejtësi, rend dhe mbrojtje sociale, por njëkohësisht një ekonomi ku iniciativa private, investimi dhe konkurrenca të mos zëvendësohen gradualisht nga kontrolli publik.
Në fund, paralajmërimi i një mendimtari mysliman të shekullit XIV tingëllon çuditërisht modern: kur shteti fillon të marrë përsipër rolin e sipërmarrësit dhe konkurron drejtpërdrejt me qytetarët e tij, rreziku nuk është vetëm ekonomik, por edhe institucional. Prosperiteti mund të krijohet më lehtë nga një ekonomi produktive dhe e lirë sesa nga zgjerimi i vazhdueshëm i strukturave shtetërore.
Debati i sotëm në Nju Jork është, në këtë kuptim, shumë më tepër sesa një debat për çmimin e bukës apo vezëve. Ai rikthen një pyetje të vjetër sa vetë ekonomia politike: a duhet shteti të korrigjojë tregun, apo të bëhet vetë tregtar?
Burimi: Fox News
