Një kuti e harruar në një hapësirë të ngushtë të një garazhi në shtetin e Nju Jorkut ka rikthyer në dritë afro 300 faqe me dëshmi të dorës së parë të më shumë se 120 ushtarëve amerikanë, të kapur robër nga gjermanët gjatë Luftës së Dytë Botërore. Dokumentet, të konsideruara të humbura prej dekadash, janë marrë tashmë nën mbrojtjen e Arkivave Kombëtare të SHBA-së. Ato tregojnë jo vetëm vuajtjet e robërve, por edhe diçka më të rëndësishme: se historia shpesh mbijeton në vende dhe forma që institucionet vetë kanë harruar.
Historia nis në një mënyrë pothuajse të pabesueshme.
Në një ditë të zakonshme, Jason Hurdle, një mekanik që punon për distriktin shkollor lokal pranë Waterloo-s, në shtetin e Nju Jorkut, po pastronte garazhin e shtëpisë së tij për të krijuar hapësirë për dekorimet e Halloween-it. Duke lëvizur një panel kompensate nga muri, ai zbuloi një hapësirë të ngushtë që nuk e kishte parë kurrë më parë.
Brenda saj ndodhej një kuti kartoni e mbushur me dokumente të vjetra.
Në pamje të parë, ato dukeshin si mbeturina.
Kur Hurdle po përgatitej t’i hidhte, një fletë u ngrit nga era. Në krye të saj, me shkronja të kuqe, ishte një fjalë:
“SECRET”.
Ishte një nga ato rastësi të vogla që mund të ndryshojnë fatin e një pjese të historisë.
Dokumentet rezultuan të ishin afro 300 faqe, kryesisht dëshmi të shkruara me dorë nga ushtarë amerikanë që kishin kaluar nëpër kampet gjermane të robërve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Në to ndodheshin përvojat e më shumë se 120 ushtarëve: kapja, transporti, marshimet, uria, sëmundjet, mungesa e kujdesit mjekësor, kushtet çnjerëzore të kampeve, bombardimet dhe, në disa raste, vrasjet dhe keqtrajtimet e dëshmuara nga vetë robërit.
Dokumentet nuk ishin thjesht kujtime personale.
Ato ishin dokumente zyrtare të qeverisë amerikane.
Dhe, çuditërisht, vetë Arkivat Kombëtare nuk e dinin se ku ndodheshin.
Një arkiv që humbi nga arkivi
Në janar, pas një serie kontaktesh, Arkivat Kombëtare dërguan dy zyrtarë në shtëpinë e Hurdle-it. Dokumentet u shtrinë mbi tryezën e kuzhinës së tij dhe më pas u transferuan në institucionin federal.
Aty, ato u ruajtën në të njëjtin rend në të cilin ishin gjetur, brenda zarfeve dhe dosjeve origjinale. Dokumentet tashmë janë klasifikuar si të deklasifikuara dhe do të digjitalizohen, me qëllim që të bëhen të aksesueshme për studiuesit dhe publikun.
Historia e gjetjes është po aq interesante sa përmbajtja e dokumenteve.
Hurdle nuk është historian. Nuk është arkivist. Nuk është studiues i Luftës së Dytë Botërore.
Ai është thjesht një njeri që, duke pastruar garazhin, vendosi të mos e hidhte menjëherë një kuti të vjetër në plehra.
Pikërisht kjo e bëri të mundur që një pjesë e historisë amerikane, e humbur për rreth tetë dekada, të rikthehej në dritë.
Nga kampet e robërve te “Camp Lucky Strike”
Dokumentet lidhen me një moment të veçantë të historisë së Luftës së Dytë Botërore.
Në pranverën e vitit 1945, ndërsa Gjermania naziste po shembej, mijëra ushtarë amerikanë të liruar nga kampet e robërve kaluan përmes Camp Lucky Strike, një qendër e madhe pritjeje në Normandi.
Kampi mund të strehonte rreth 58 mijë trupa dhe ishte një nga të ashtuquajturat “cigarette camps” – kampe të përkohshme të ushtrisë amerikane të emërtuara sipas markave të cigareve të kohës.
Për shumë prej të liruarve, kalimi nga kampet gjermane në Lucky Strike ishte një ndryshim ekstrem.
Vetëm pak ditë më parë disa prej tyre kishin jetuar me supë të hollë, copa buke dhe mungesë kronike ushqimi. Të tjerë kishin kaluar nëpër marshime të detyruara, kishin fjetur në kushte të tmerrshme dhe kishin qenë të ekspozuar ndaj sëmundjeve, morrave dhe urisë.
Tani përballeshin me kamionë amerikanë, ushqim, kafe, cigare, uniforma dhe struktura mjekësore.
Por ushtria amerikane kishte edhe një qëllim tjetër.
Të dinte çfarë kishte ndodhur.
Ushtarët u morën në pyetje dhe iu kërkua të dokumentonin përvojat e tyre. Dëshmitë u përdorën për mbledhjen e informacionit dhe, më vonë, nga hetuesit e krimeve të luftës dhe në procedurat ushtarake.
Historia e këtyre njerëzve u kthye kështu në provë dokumentare.
“A keni informacion për mizori?”
Një nga pyetjet standarde në formularët e zbuluar ishte veçanërisht domethënëse:
A kishit informacion për mizori ose keqtrajtim të amerikanëve, robërve të luftës, civilëve të internuar ose popullsisë civile, për të cilat mendoni se autorët duhet të ndëshkohen?
Ushtarët duhej të përgjigjeshin “po” ose “jo”, por shumë prej tyre vazhdonin me rrëfime të hollësishme.
Dhe këtu dokumentet marrin një rëndësi të jashtëzakonshme.
Një kolonel i Forcave Ajrore të Ushtrisë Amerikane, Darr H. Alkire, kishte shkruar një memorandum të shënuar “SECRET”, të datës 28 shkurt 1945. Ai përshkruante kushtet në një kamp gjerman dhe pretendonte se ato shkelnin marrëveshjet ndërkombëtare për trajtimin e robërve të luftës.
Në dokumentet e tjera, ushtarët përshkruanin transportin në vagona të mbipopulluara, mungesën e ushqimit dhe ujit, mungesën e kushteve sanitare, sëmundjet dhe mungesën e kujdesit mjekësor.
Disa dëshmuan për rrahje dhe vrasje.
Disa kishin parë të burgosur të tjerë të qëlloheshin.
Disa përshkruanin edhe trajtimin e hebrenjve.
Një ushtar, Eugene William Eidschun, shkroi se kishte parë një roje të qëllonte një të burgosur që ishte ndalur për të rregulluar pajisjet e tij gjatë evakuimit të një kampi.
Një tjetër, Emilio M. Membrila, e përmblodhi përvojën e tij me një fjali të shkurtër dhe tronditëse:
“Kushte të këqija sanitare. Pa ushqim. Strehimet nuk ishin të përshtatshme për njerëzit.”
Këto nuk janë analiza të historianëve të shkruara dekada më vonë.
Janë fjalët e njerëzve që ndodheshin atje.
Historia që familjet nuk e kishin dëgjuar kurrë
Ndoshta pjesa më prekëse e zbulimit nuk është ajo që dokumentet i shtojnë historisë së Luftës së Dytë Botërore në nivel institucional.
Është ajo që i shtojnë historisë së familjeve.
Shumë prej ushtarëve nuk folën kurrë për përvojat e tyre.
Njëri prej tyre ishte Julian G. Candelaria. Ai përshkroi transportin në vagona ku gjendeshin rreth 60 burra pa ushqim, ujë apo kushte sanitare. Përshkroi gjithashtu marshime të gjata, mungesë mjekimi dhe uri.
Por nekrologjia e tij, vite më vonë, shënonte se pas kthimit në shtëpi ai kishte refuzuar të fliste për përvojën e robërisë.
Në një tjetër rast, familja e Henry Daly-t nuk dinte pothuajse asgjë për përvojën e tij si rob lufte.
Daly ishte një ushtar i ri kur u kap gjatë Betejës së Bulges. Ai u detyrua të punonte në Gjermani, ndërsa gjatë një bombardimi humbi dy shokë.
Duke lexuar dokumentet dekada më vonë, pasardhësit e tij zbuluan një histori që nuk e kishin dëgjuar nga goja e tij.
Ky është një fenomen i njohur në historinë e luftërave: veteranët shpesh kthehen në shtëpi, por nuk kthehen domosdoshmërisht me fjalë.
Trauma, turpi, kujtimet e dhunës, dëshira për të mos rënduar familjen dhe pamundësia për të shpjeguar atë që kanë parë bëjnë që një pjesë e historisë të mbetet e pathënë.
Në këtë rast, megjithatë, fjalët kishin mbetur të shkruara.
Në një kuti.
Në një hapësirë të fshehur.
Për tetëdhjetë vjet.
Dokumenti si dëshmi dhe si kujtesë
Rëndësia e zbulimit shkon përtej Luftës së Dytë Botërore.
Një shtet modern nuk ruan vetëm ligjet, vendimet dhe dokumentet administrative të ditës. Ai ruan kujtesën e vet institucionale.
Arkivat janë, në një kuptim shumë më të thellë, një mekanizëm kundër harresës.
Kur një dokument humbet, nuk humbet thjesht një copë letër. Mund të humbasë një dëshmi, një fakt, një emër, një përgjegjësi, një version i së vërtetës.
Në këtë rast, dokumentet ishin veçanërisht të rëndësishme sepse përfaqësonin dëshmi të dorës së parë të një numri të madh individësh. Ato nuk janë thjesht materiale për biografitë e disa veteranëve; së bashku, ato krijojnë një mozaik të përvojës së robërisë amerikane në fundin e luftës.
Është pikërisht kjo arsyeja pse Arkivat Kombëtare i konsiderojnë dokumente të tilla të rëndësishme për ruajtjen dhe aksesin publik në historinë amerikane.
Një mësim edhe për shoqëritë e sotme
Dokumentet ishin prodhuar nga një prej aparateve shtetërore më të fuqishme të shekullit XX. Ato ishin mbledhur për qëllime zyrtare, ruajtur në kuadrin e një sistemi institucional dhe përdorur për hetimin e krimeve të luftës.
Megjithatë, për dekada ato përfunduan në një hapësirë të fshehtë në një shtëpi private.
Dhe u shpëtuan jo nga një projekt madhështor shtetëror, por nga një njeri që po pastronte garazhin.
Kjo histori na kujton një të vërtetë të thjeshtë, por të pakëndshme:
Institucionet mund të harrojnë. Dokumentet mund të zhduken. Arkivat mund të jenë të paplota. Dhe ndonjëherë, historia mbijeton vetëm falë rastësisë.
Prandaj arkivimi nuk është një çështje teknike për arkivistët. Është çështje e drejtësisë, transparencës dhe kujtesës publike. Një shoqëri që nuk ruan dokumentet e veta, herët a vonë, humbet aftësinë për të provuar se çfarë ka ndodhur.
Tetëdhjetë vjet më vonë
Arkivat Kombëtare do t’i digjitalizojnë dokumentet dhe do t’i bëjnë të disponueshme për publikun dhe studiuesit.
Kështu, pas tetë dekadash, zërat e këtyre ushtarëve do të dalin përsëri nga heshtja. Disa prej tyre nuk folën kurrë me familjet. Disa prej familjeve nuk e dinin se çfarë kishin kaluar të afërmit e tyre. Disa prej këtyre burrave vdiqën pa e treguar kurrë historinë. Por ata e kishin shkruar.
Një kuti e harruar në një garazh amerikan na rikujton kështu se historia nuk është vetëm ajo që shkruhet në librat shkollorë. Historia është edhe ajo që dikush, në një moment të tmerrshëm të jetës së tij, vendos ta shkruajë në një fletë letre – me shpresën, ndoshta, se dikush do ta lexojë një ditë. Tetëdhjetë vjet më vonë, dikush e lexoi
