Një përplasje e re mbi sovranitetin shtetëror, drejtësinë ndërkombëtare dhe kufijtë e juridiksionit të GjPN-së
Në fjalimin e tij para Asamblesë së Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara më 22 shtator 2026, Presidenti i Shteteve të Bashkuara, Donald Trump, ndërmori një sulm të drejtpërdrejtë ndaj Gjykatës Penale Ndërkombëtare (GjPN), duke u bërë thirrje të gjitha shteteve anëtare të saj që të largohen menjëherë nga institucioni me seli në Hagë.
Trump e përshkroi GjPN-në si një institucion “jashtë kontrollit” dhe “të pabindur”, ndërsa deklaroi se Shtetet e Bashkuara nuk do të lejojnë që ushtarakët amerikanë apo shtetas të tjerë amerikanë t’i nënshtrohen hetimeve apo proceseve nga një gjykatë që, sipas tij, nuk ka juridiksion mbi Shtetet e Bashkuara. Në një nga pjesët më të ashpra të fjalimit, ai e cilësoi institucionin si një “grup njerëzish të këqij” dhe u bëri thirrje shteteve anëtare të “dorëzojnë zyrtarisht” anëtarësimin e tyre.
Konflikti themelor: sovraniteti kombëtar përballë juridiksionit ndërkombëtar
Në thelb të deklaratave të Trump qëndron një debat shumë më i vjetër se administrata e tij: deri ku mund të shtrihet juridiksioni i një gjykate ndërkombëtare mbi shtetasit dhe zyrtarët e një shteti sovran?
Shtetet e Bashkuara nuk janë palë në Statutin e Romës, traktati që krijoi Gjykatën Penale Ndërkombëtare, dhe nuk e kanë ratifikuar atë. Për këtë arsye, administrata amerikane ka kundërshtuar prej kohësh pretendimet e GjPN-së për juridiksion ndaj shtetasve amerikanë. Izraeli gjithashtu nuk është shtet palë në Statutin e Romës.
Trump e paraqiti këtë çështje si një problem të drejtpërdrejtë të sovranitetit amerikan. Sipas argumentimit të tij, një institucion ndërkombëtar nuk mund të ushtrojë autoritet mbi qytetarët e një shteti që nuk ka pranuar juridiksionin e tij.
Kjo është pikërisht pika ku debati politik amerikan takohet me një çështje komplekse të së drejtës ndërkombëtare: çfarë ndodh kur juridiksioni ndërkombëtar pretendohet mbi bazën e kritereve të ndryshme nga shtetësia e të dyshuarit?
Një qëndrim që nuk nis me Trump
Përplasja e Uashingtonit me Gjykatën Penale Ndërkombëtare nuk është një zhvillim i krijuar vetëm nga fjalimi i 22 shtatorit.
Edhe në fjalime të mëparshme në OKB, Trump ka deklaruar se Shtetet e Bashkuara nuk e njohin juridiksionin e GjPN-së dhe se Uashingtoni nuk do të pranojë që sovraniteti amerikan t’i nënshtrohet një strukture ndërkombëtare të cilën Shtetet e Bashkuara nuk e kanë pranuar përmes traktatit përkatës.
Në korrik 2026, Sekretari amerikan i Shtetit Marco Rubio deklaroi gjithashtu se Shtetet e Bashkuara do të ndërmerrnin një fushatë të gjerë kundër asaj që administrata amerikane e konsideron kërcënim nga GjPN-ja ndaj sovranitetit amerikan, duke përdorur metaforën se institucioni do të çmontohej “tullë pas tulle”.
Deklarata e Trump në Asamblenë e Përgjithshme nuk përbën thjesht një shpërthim retorik të momentit. Ajo është pjesë e një politike më të gjerë amerikane që e vendos sovranitetin kombëtar në konflikt të drejtpërdrejtë me pretendimet e institucioneve ndërkombëtare për juridiksion penal.
Çështja Netanyahu dhe lufta në Gaza
Megjithëse Trump nuk përmendi Benjamin Netanyahun me emër në këtë pjesë të fjalimit, përplasja me GjPN-në zhvillohet në një kontekst ku Gjykata ka ndërmarrë procedura ndaj figurave të lidhura me konfliktin në Gaza.
Shumё opinionistё amerikanё mendojnё se kritikat amerikane ndaj Gjykatës lidhen edhe me pretendimin e Uashingtonit se GjPN-ja po ndërhyn në çështje që prekin drejtpërdrejt interesat dhe aleatët e Shteteve të Bashkuara.
Megjithatë, juridikisht duhet bërë një dallim i rëndësishëm: kundërshtimi amerikan ndaj GjPN-së nuk varet vetëm nga çështja izraelite. Ai lidhet me një parim më të gjerë të politikës amerikane: mospranimin e juridiksionit të një gjykate ndërkombëtare mbi shtetasit amerikanë pa pëlqimin e Shteteve të Bashkuara.
Një mesazh përtej Hagës
Deklarata për GjPN-në ishte vetëm një pjesë e një fjalimi shumë më të gjerë dhe konfrontues të Trump në OKB.
Presidenti amerikan foli gjithashtu për luftën me Iranin, duke mbrojtur veprimet amerikane dhe duke paralajmëruar pasoja ekstreme nëse Teherani nuk arrin një marrëveshje. Ai trajtoi gjithashtu konfliktin Rusi–Ukrainë, marrëdhëniet me Venezuelën, sigurinë në Groenlandë dhe zhvillimin e inteligjencës artificiale.
Në këtë kuadër, çështja e GjPN-së nuk duhet parë e shkëputur nga doktrina më e gjerë e administratës Trump: Shtetet e Bashkuara, sipas këtij vizioni, duhet të ruajnë autonominë e tyre vendimmarrëse dhe të mos pranojnë që institucione ndërkombëtare të vendosin kufizime mbi sovranitetin amerikan pa një bazë të drejtpërdrejtë të pranuar nga Uashingtoni.
Çfarë do të thotë kjo për rendin ndërkombëtar?
Thirrja e Trump nuk prodhon vetvetiu ndonjë efekt juridik mbi shtetet e tjera. Secili shtet anëtar i Statutit të Romës vendos në mënyrë të pavarur nëse do të mbetet apo do të tërhiqet nga traktati.
Por rëndësia politike e deklaratës është e konsiderueshme.
Gjykata Penale Ndërkombëtare u krijua mbi idenë se krimet më të rënda ndërkombëtare — ndër to gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe krimet e luftës — nuk duhet të mbeten pa përgjegjësi kur sistemet kombëtare nuk janë në gjendje ose nuk kanë vullnet për t’i hetuar e ndjekur penalisht.
Nga ana tjetër, kritikët e GjPN-së, përfshirë Shtetet e Bashkuara, kanë ngritur prej kohësh çështje mbi kufijtë e juridiksionit të saj, parimin e sovranitetit, legjitimitetin demokratik të institucioneve ndërkombëtare dhe rrezikun që juridiksioni penal ndërkombëtar të shndërrohet në instrument politik.
A është drejtësia penale ndërkombëtare një garanci kundër pandëshkueshmërisë, apo mund të kthehet në një kufizim të sovranitetit shtetëror?
Fjalimi i Trump e vendosi këtë pyetje përsëri në qendër të debatit ndërkombëtar.
Dhe këtë herë, pyetja nuk u bë nga një kritik periferik i sistemit ndërkombëtar. U bë nga presidenti i Shteteve të Bashkuara, në podiumin e vetë Kombeve të Bashkuara.
