Një 15-vjeçar humbi dorën gjatë përplasjeve me policinë. Qeveria franceze pezullon përdorimin e granatave trullosëse në protestat e nxënësve, ndërsa debati për proporcionalitetin e forcës policore dhe gjendjen e arsimit përshkallëzohet.
Franca, vendi që prej shekujsh e ka kthyer protestën në një nga format më të dukshme të shprehjes politike, po përballet sërish me një krizë në rrugë. Këtë herë, në qendër nuk janë pensionet, karburantet apo reforma e punës, por shkollat, mësuesit, kushtet e arsimit dhe financimi i sistemit arsimor.
Megjithatë, ajo që nisi si një valë protestash të nxënësve të shkollave të mesme është shndërruar në një përballje shumë më të gjerë mes të rinjve dhe shtetit francez. Përplasjet me policinë kanë prodhuar dhjetëra raste plagosjesh, qindra arrestime dhe një debat të fortë mbi përdorimin e forcës nga autoritetet.
Pika e kthesës erdhi në Lens, në veri të Francës.
Një 15-vjeçar humbi dorën gjatë një përplasjeje pranë një shkolle, pasi shpërtheu një granatë e përdorur nga policia. Ministri i Brendshëm francez, Laurent Nuñez, deklaroi se ekziston një “mundësi e fortë” që granata trullosëse të ketë shkaktuar plagosjen dhe njoftoi pezullimin e përdorimit të tyre gjatë protestave të nxënësve, të paktën deri në sqarimin e plotë të rrethanave.
Vendimi është domethënës jo vetëm për shkak të armës konkrete, por sepse prek një nga pyetjet më të vjetra të shtetit demokratik: deri ku mund të shkojë pushteti në përdorimin e forcës për të ruajtur rendin publik?
Nga problemet e shkollës te përplasja me policinë
Protestat nisën në zonat periferike të Parisit dhe më pas u përhapën në pjesë të tjera të vendit. Nxënësit ankohen për ndërtesa shkollore të amortizuara, mungesë mësuesish, klasa të mbipopulluara dhe mungesë financimi.
Në disa shkolla raportohen probleme që duken pothuajse surrealiste për një prej ekonomive më të mëdha të Evropës: rrjedhje uji, ambiente të amortizuara dhe madje probleme me brejtësit. Nxënësit dhe prindërit argumentojnë se sistemi arsimor po kërkon gjithnjë e më shumë prej tyre, ndërkohë që shteti po investon gjithnjë e më pak në kushtet bazë në të cilat ata duhet të mësojnë.
Më 6 tetor, protesta mori përmasa kombëtare. Ministria e Brendshme franceze vlerësoi pjesëmarrjen në rreth 250 mijë persona, ndërsa organizatorët folën për rreth 450 mijë.
Mbi 500 shkolla vijonin të ishin të mbyllura ose pjesërisht të bllokuara, ndërsa në disa qytete protestat u shoqëruan me përleshje, gaz lotsjellës dhe përdorim të mjeteve të tjera të kontrollit të turmave.
Kjo e ka vendosur qeverinë franceze përballë një dileme të vështirë: si të ruajë rendin pa e kthyer vetë ruajtjen e rendit në burim të ri konflikti?
Një dorë e humbur dhe 18 hetime
Incidenti në Lens nuk është rasti i vetëm që ka ushqyer kritikat ndaj policisë.
Autoritetet franceze kanë hapur 18 hetime lidhur me sjelljen e forcave të rendit gjatë protestave. Një javë më parë, një tjetër nxënës 14-vjeçar ishte goditur në fytyrë nga një granatë me gaz lotsjellës, duke humbur disa dhëmbë; për atë incident një polic është vënë nën akuzë.
Në këtë klimë, vendimi i ministrit Nuñez për pezullimin e granatave trullosëse është një përpjekje për të frenuar përshkallëzimin.
Por ai është vetëm një pezullim, jo një ndalim përfundimtar.
Ministri e ka kufizuar masën vetëm te lëvizja e nxënësve të shkollave të mesme dhe vetëm për periudhën e nevojshme për të kuptuar se çfarë ndodhi në Lens.
Kjo nuancë juridike dhe politike ka rëndësi. Qeveria nuk po pranon se përdorimi i kësaj arme është në vetvete i paligjshëm apo i papranueshëm; ajo po pranon se, në rrethanat aktuale, rreziku dhe pasojat kërkojnë një rivlerësim.
Sa forcë është “e arsyeshme”?
Në çdo shtet demokratik, policia ka të drejtë dhe detyrë të ndërhyjë kur protestat shndërrohen në dhunë, kur sulmohen oficerët apo kur rrezikohet jeta dhe prona. Por kjo e drejtë nuk është absolute.
Përdorimi i forcës duhet të jetë i nevojshëm, proporcional dhe i përshtatshëm me rrezikun konkret. Dhe kur përballë policisë janë të mitur, standardi i kujdesit duhet të jetë edhe më i lartë.
Kjo është arsyeja pse humbja e dorës së një 15-vjeçari ka prodhuar një reagim shumë më të madh se një incident i zakonshëm gjatë një demonstrate.
Protestat nuk janë më vetëm për shkollën
Kriza tashmë ka marrë edhe një dimension politik.
Kryeministri francez Sébastien Lecornu e ka përshkruar situatën si një nga valët më të dhunshme të protestave studentore në dekada. Sipas qeverisë, deri tani janë plagosur qindra nxënës dhe pjesëtarë të personelit arsimor, ndërsa edhe qindra punonjës të policisë janë lënduar.
Qeveria akuzon gjithashtu aktorë politikë të së majtës radikale se po nxisin tensionet, ndërsa opozita dhe organizatat e të drejtave të njeriut akuzojnë autoritetet për përdorim disproporcional të forcës.
Në këtë mënyrë, një problem fillimisht social dhe arsimor po shndërrohet në një problem të legjitimitetit politik, në një moment veçanërisht delikat për Francën, përpara zgjedhjeve presidenciale të vitit 2027, në një klimë ku si e djathta ekstreme, ashtu edhe e majta radikale, po përpiqen të kapitalizojnë pakënaqësinë publike.
Qeveria premton dialog
Kryeministri Lecornu ka kërkuar që qeveria të trajtojë problemet konkrete të ngritura nga nxënësit: zëvendësimin e mësuesve që mungojnë, rishikimin e orareve të gjata mësimore dhe investimet në ndërtesat shkollore.
Por protesta ka prodhuar tashmë një problem klasik të politikës moderne: kur qytetarët dalin në rrugë sepse nuk besojnë më se institucionet po i dëgjojnë, dialogu i ofruar pasi protesta shpërthen shpesh duket si shumë pak dhe shumë vonë.
Pikërisht për këtë arsye, përfaqësues të nxënësve dhe drejtues të institucioneve arsimore kanë argumentuar se konsultimet e premtuara nga qeveria nuk mjaftojnë.
