Gazeta prestigjioze britanike Financial Times i ka kushtuar një reportazh të veçantë Shqipërisë, duke zbuluar pasuritë historike, arkeologjike dhe natyrore të Bylisit dhe Butrintit. Në artikullin e publikuar, historiani britanik Robin Lane Fox përshkruan një udhëtim në jug të vendit, ku rrënojat e qytetërimeve të lashta bashkëjetojnë me një biodiversitet të rrallë, ndërsa Butrinti rikthehet në vëmendje si “Troja e dytë” e përshkruar në mitologjinë antike.
Malet e Shqipërisë nuk janë vetëm një destinacion për ata që kërkojnë aventura apo sporte dimërore. Ato fshehin një pasuri të jashtëzakonshme lulesh, bimësh të rralla dhe gjurmësh historike që shtrihen në mijëra vjet.
Nga Dolomitet e Italisë te Pirenejtë dhe Karpatet, Europa ka shumë zona malore të njohura për pasurinë botanike. Por një tjetër peizazh, ai i Shqipërisë jugore, rrëzë maleve Akrokeraune, ofron një ndërthurje të veçantë të natyrës me historinë e lashtë.
Këto male kanë lënë gjurmë edhe në letërsinë europiane. Në vitin 1820, poeti anglez Percy Bysshe Shelley i përmendi në poemën e tij për Aretuzën, nimfën mitologjike që largohet drejt Sicilisë për t’i shpëtuar ndjekësit të saj.
Sot, në këto hapësira malore gjenden jo vetëm dy prej qyteteve më të rëndësishme arkeologjike të Shqipërisë, por edhe lule të rralla të vjeshtës, përfshirë krokuse dhe kolkikume, disa prej të cilave janë identifikuar nga botanistët vetëm gjatë 15 viteve të fundit.
Udhëtimi sjell edhe kujtime nga Shqipëria e vitit 1967, kur vendi ishte ende nën regjimin komunist dhe i izoluar nga pjesa më e madhe e Europës.
Gjatë një udhëtimi nëpër malet e Ballkanit, në rrugën e vështirë të Qafës së Çakorrit, pranë Malit të Zi, radioja e makinës kapej nga transmetimet e Radio Tiranës, e cila sulmonte vazhdimisht “revizionistët borgjezë marksistë-leninistë”.
Ishte periudha kur Shqipëria theksonte aleancën e saj me Kinën e Mao Ce Dunit. Ndërsa propaganda politike mbushte valët e radios, peizazhi përreth ruante një bukuri të egër, me lule blu mes shkëmbinjve dhe bimësi malore me gjethe të argjendta.
Më shumë se gjysmë shekulli më vonë, Shqipëria ka ndryshuar rrënjësisht.
Pas rënies së komunizmit në vitet 1991–1992, bregdeti jugor është zhvilluar me ritme të shpejta. Miliona turistë vizitojnë çdo vit zonat bregdetare, ndërsa hotelet, apartamentet dhe ndërtimet e reja kanë zënë hapësira që dikur mbuloheshin nga pyjet dhe ligatinat.
Në disa zona, peizazhet natyrore janë zëvendësuar nga shëtitore betoni dhe infrastruktura turistike, duke lënë gjithnjë e më pak vend për bimësinë e egër.
Por përtej Sarandës, natyra vazhdon të ruajë një bukuri të veçantë. Aty ndodhet Butrinti, një qytet antik i rrethuar nga pyje, ujëra dhe ligatina, i cili përbën një nga thesaret më të rëndësishme të trashëgimisë kulturore shqiptare.
I njohur në antikitet me emrin Bouthroton, Butrinti është studiuar nga arkeologët prej rreth dy shekujsh, ndërsa kërkimet dhe restaurimet morën një zhvillim të ri pas përfundimit të regjimit komunist.
Qyteti është pjesë e Listës së Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s që prej vitit 1992.
Një rol të rëndësishëm në zbulimin, ruajtjen dhe prezantimin e monumenteve ka luajtur Fondacioni Butrinti, i krijuar me nismën e Lord Rothschild, i cili e kuptoi rëndësinë e jashtëzakonshme të sitit pas një vizite nga Korfuzi, ku familja e tij kishte një rezidencë.
Në këtë përpjekje u përfshi edhe Lord Sainsbury, ndërsa arkeologu Richard Hodges dhe ekipi i tij kontribuuan në zgjerimin e kërkimeve dhe dokumentimin e trashëgimisë së qytetit.
Megjithatë, rëndësia e Butrintit shkon shumë përtej monumenteve të zbuluara nga arkeologët.
Në botën antike, ai njihej si “Troja e dytë”, një vend i lidhur ngushtë me legjendat e luftës së Trojës dhe udhëtimin e heronjve të saj pas shkatërrimit të qytetit.
Sipas mitologjisë, Enea dhe trojanët e mbijetuar u larguan nga Troja e shkatërruar dhe udhëtuan drejt perëndimit për të gjetur një atdhe të ri, të cilin përfundimisht do ta gjenin në Itali.
Kjo histori zhvillohet paralelisht me kthimin e Odiseut në atdhe, por dy rrëfimet nuk ndërthuren me njëri-tjetrin.
Në poemën e famshme Eneida të Virgjilit, Enea mbërrin në Butrint dhe përballet me një pamje të pabesueshme.
Përpara tij qëndron Andromaka, e veja e Hektorit, heroit të madh trojan, e cila po kryen ritualet e përvitshme përkujtimore pranë një varri simbolik kushtuar bashkëshortit të saj.
Qyteti që ai viziton i ngjan Trojës së humbur. Muret, portat dhe emërtimet e vendeve rikrijojnë kujtimin e qytetit të shkatërruar.
Një nga portat e Butrintit lidhet me Portën Skee, hyrjen e famshme të Trojës së lashtë. E vendosur në një kënd që e fshihte nga sulmuesit, ajo përfaqëson një nga elementet më interesante të arkitekturës mbrojtëse të qytetit.
Lidhja mes Butrintit dhe Trojës nuk mbështetej vetëm në mitologji, por edhe në emërtime dhe tradita të ruajtura nga banorët e lashtë.
Rreth 15 vjet përpara se Virgjili të shkruante vargjet e tij, dijetari romak Varroni kishte vizituar zonën dhe kishte identifikuar disa emra që lidhnin krahinën me botën trojane.
Mes tyre ishin Pergamenët, një popullsi baritore që mbante një emër të lidhur me Trojën, si dhe Kaonia, emërtim që të kujtonte Kaonin, një tjetër figurë të traditës trojane.
Sipas legjendave vendase, familja sunduese e krahinës pretendonte se rridhte nga Heleni, biri i mbretit Priam të Trojës.
Por mes rrënojave të Butrintit, krahas historisë, gjendet edhe një botë e pasur bimore.
Pranë një fortifikimi venecian, me pamje nga liqeni dhe ligatinat, rriten ciklaminë të egër me lule delikate rozë. Në pranverë, bimësia bëhet edhe më e larmishme, ndërsa në lartësitë e maleve Akrokeraune gjendet edhe një lloj bime endemike e Shqipërisë.
Kjo është një nga 27 llojet bimore të përmendura si të veçanta për vendin, duke dëshmuar pasurinë botanike që ruhet në peizazhet e tij natyrore.
Nga Butrinti, udhëtimi vijon drejt brendësisë së Shqipërisë, në një tjetër qytet antik që ruan një histori po aq mbresëlënëse: Bylisin.
I vendosur mbi një kodër të gjerë e të gjelbër, rreth 550 metra mbi lumin Vjosa, i njohur në antikitet si Aoos, Bylisi ofron një panoramë të jashtëzakonshme të natyrës dhe historisë.
Në vitin 314 para Krishtit, qyteti u rrethua nga trupat e Kasandrit, një prej pasardhësve të Aleksandrit të Madh.
Muret madhështore, teatri antik dhe mbetjet e bazilikave të krishtera të shekullit VI dëshmojnë rëndësinë që qyteti ka pasur përgjatë periudhave të ndryshme historike.
Bylisi nisi si një qendër e fortifikuar ilire, një fakt që sfidon perceptimin e dikurshëm të grekëve për ilirët si popullsi barbare.
Më vonë, qyteti u shndërrua në koloni romake gjatë periudhës së perandorit August, emri i të cilit ruhet edhe në një mbishkrim latin të zbuluar në sit.
Por Bylisi nuk të mahnit vetëm me rrënojat.
Mes gurëve antikë dhe monumenteve të lashta rriten lule të shumta të egra, që krijojnë një kontrast të jashtëzakonshëm mes natyrës dhe historisë.
Linarie të verdha, sherebelë me gjethe gri, mijëra margarita të egra dhe bimë të tjera mbulojnë hapësirat mes rrënojave.
Pranë hyrjes së parkut, dhjetëra ciklaminë me lule nga roza e çelët deri te roza e thellë krijojnë pamjen e një garde nderi që pret vizitorët në majë të kodrës.
Poshtë qytetit, Vjosa vazhdon rrjedhën e saj, duke përshkuar një nga peizazhet lumore më të rëndësishme të Ballkanit.
Lumi ka qenë në qendër të përpjekjeve për mbrojtjen e natyrës, pas planeve për ndërtimin e hidrocentraleve që rrezikonin të ndryshonin rrjedhën e tij.
Në fushatën për mbrojtjen e Vjosës u përfshi edhe aktori hollivudian Leonardo DiCaprio, i cili përdori ndikimin e tij publik për të tërhequr vëmendjen ndërkombëtare dhe për të nxitur autoritetet shqiptare të rishikonin projektet.
Në vitin 2023, Vjosa mori statusin e Parkut Kombëtar të Lumit të Egër.
Një tjetër element i veçantë i Bylisit është bashkëjetesa e gjurmëve të besimeve dhe qytetërimeve të ndryshme.
Në mozaikun e një prej bazilikave të krishtera paraqiten 12 dele, që simbolizojnë 12 apostujt dhe 12 fiset e Izraelit, duke e lidhur qytetin me traditën e hershme të krishterë.
Pranë tij ndodhet edhe një vend i shenjtë bektashi, ku një platformë e ndërtuar nga njeriu shërben për therjen dhe përgatitjen e qengjave gjatë ritualeve të pelegrinëve myslimanë.
Nga ilirët te grekët dhe romakët, nga krishterimi te tradita myslimane, Bylisi mbart në të njëjtin peizazh gjurmët e ndryshimeve të mëdha historike që kanë formësuar Shqipërinë.
Rrënojat, mozaikët, mbishkrimet, lulet dhe malet krijojnë një përvojë ku historia nuk mbetet e mbyllur në muze, por vazhdon të jetojë mes natyrës.
“Në Shqipëri, malet janë të gjalla me lule dhe jehonën e antikitetit”, është përfundimi i reportazhit, që e paraqet vendin si një destinacion ku bukuria natyrore dhe trashëgimia mijëravjeçare ndërthuren në mënyrë të jashtëzakonshme.
Burimi: Financial Times
