Ta paraqesësh debatin si një përplasje mes lirisë dhe kontrollit krijon një konfuzion shumë të leverdishëm!
Teksa qeveritë në të gjithë Evropën po shkojnë drejt ndalimit ose kufizimit të përdorimit të rrjeteve sociale nga të rinjtë, debati mbi lirinë individuale, verifikimin e moshës dhe rreziqet e mbikëqyrjes masive po bëhet gjithnjë e më i zhurmshëm.
Përpjekjet kombëtare për të forcuar mbrojtjen e fëmijëve në internet kanë shkaktuar reagime edhe përtej kufijve. Planet e Spanjës për të kufizuar aksesin në rrjetet sociale për personat nën 16 vjeç u pritën me pretendimet e Elon Musk se liria e shprehjes ishte nën kërcënim; ndërsa CEO i Telegramit, Pavel Durov, paralajmëroi për një rrëshqitje drejt një “shteti të mbikëqyrjes”. Është pothuajse e njëjta histori sa herë që një qeveri evropiane përpiqet të rregullojë platformat e mëdha online.
Kjo retorikë ka një histori të gjatë. Industria e duhanit mbrojti për dekada “lirinë për të pirë duhan”, ndërkohë që sistemet shëndetësore publike përballonin kostot e kancerit dhe sëmundjeve kardiovaskulare. Kundërshtarët e detyrimit për vendosjen e rripit të sigurimit kapeshin te zgjedhja personale, ndonëse pasojat e aksidenteve të rënda shkonin shumë përtej individit. Në secilin rast, thirrjet për lirinë individuale bashkëjetonin me një mënyrë tashmë të njohur të shpërndarjes së kostove dhe përfitimeve: fitimet mbeteshin private, ndërsa dëmet shpërndaheshin gjerësisht në shoqëri.
Bota dixhitale ndjek një logjikë të ngjashme. Platformat e mëdha online realizojnë fitime të jashtëzakonshme nga modele biznesi të projektuara për të kapur, analizuar dhe orientuar sjelljen e përdoruesve, shpesh duke luajtur me nxitësit emocionalë. Ato kanë gjithashtu kosto të konsiderueshme sociale, të dokumentuara gjerësisht, përfshirë varësinë, përkeqësimin e shëndetit mendor dhe polarizimin e debatit publik.
Në pjesën më të madhe, këto modele mbështeten te reklamat. Reklamuesit financojnë sistemin dhe përfitojnë drejtpërdrejt nga një arkitekturë e projektuar për të kapur vëmendjen, duke u bërë kështu pjesëmarrës të domosdoshëm në pasojat e tij. Shprehja e vjetër se “kur produkti është falas, produkti jemi ne” nuk mjafton më. Nuk jemi vetëm produkti; dobësitë tona, frikërat dhe pasiguritë tona shndërrohen në lëndë të parë për një sistem që shkon përtej segmentimit të reklamave dhe ndihmon në përcaktimin se cilat narrativa qarkullojnë, amplifikohen dhe marrin legjitimitet në jetën publike.
Këto platforma organizojnë mjedisin në të cilin informohemi, konsumojmë dhe marrim vendime. Përmes algoritmeve të renditjes, rekomandimeve, njoftimeve dhe cilësimeve të paracaktuara, ato u japin disa përmbajtjeve më shumë dukshmëri, i bëjnë disa reagime më të menjëhershme dhe i shndërrojnë disa zakone në modele të qëndrueshme përdorimi.
Liria për të cilën ato thirren ushtrohet në hapësira ku rregullat i vendosin vetë. Çdo zgjedhje ndodh brenda një arkitekture: një mjedisi që i bën disa mundësi më të dukshme, më të arritshme ose më tërheqëse se të tjerat. Lëvizja pa fund nëpër përmbajtje, njoftimet e vazhdueshme dhe prioritizimi i materialeve me ngarkesë të fortë emocionale nuk janë thjesht hollësi të parëndësishme të ndërfaqes. Ato janë pjesë e një inxhinierie të vëmendjes. Mundësia për të mbyllur një aplikacion ekziston ende, por gjithçka është projektuar për ta bërë më pak të mundshme pikërisht atë veprim.
Të flasësh për “zgjedhje të lirë” pa pyetur se kush i projekton këto hapësira do të thotë të lësh jashtë çështjen qendrore. Në mungesë të rregullave publike, ndikimi i platformave mbetet në duart e kompanive, modeli i biznesit të të cilave varet nga vëmendja jonë.
Në një demokraci të qeverisur nga shteti i së drejtës, liria e shprehjes duhet të pajtohet me të drejta të tjera dhe interesa legjitime publike, përfshirë shëndetin publik, mbrojtjen e fëmijëve dhe integritetin e debatit demokratik. Rregullimi i platformave duhet të nisë nga vëzhgimi themelor se ato tashmë zënë një pozitë qendrore në jetën shoqërore, politike dhe kulturore. Për këtë arsye, është legjitime që autoritetet publike të përcaktojnë kushtet në të cilat ato ushtrojnë veprimtarinë e tyre.
Çështja bëhet edhe më e rëndësishme kur bëhet fjalë për fëmijët. Marrëdhënia e tyre me botën formohet gjithashtu në këto hapësira dixhitale. Në një moshë kur ata po mësojnë të vlerësojnë dhe renditin informacionin, t’u rezistojnë impulseve, të tolerojnë mërzinë dhe të përballen me mospajtimin, këto mjedise orientojnë sjelljen dhe ndihmojnë në formimin e zakoneve, preferencave dhe reflekseve shoqërore. Aftësia për të zgjedhur formësohet gjithashtu nga kushtet konkrete në të cilat një fëmijë mëson të ushtrojë gjykimin e vet.
Ta paraqesësh debatin si një përplasje mes lirisë dhe kontrollit krijon një konfuzion shumë të leverdishëm. Ajo që është realisht në lojë është pyetja se kush e ka fuqinë për të formësuar mjediset tona dixhitale. Sot, një pjesë e madhe e kësaj fuqie u përket kompanive që optimizojnë shërbimet e tyre për angazhim maksimal të përdoruesit dhe për fitim. Një kuadër demokratik mund të vendosë kërkesa të tjera: transparencë, përgjegjshmëri, mbrojtje të të miturve dhe respekt për vëmendjen dhe autonominë e përdoruesve.
Rregullat publike mund t’u rikthejnë qytetarëve një pjesë të autoritetit mbi mjediset që orientojnë zgjedhjet e tyre, duke vendosur kufij ndaj vendimeve tregtare dhe institucionale që formësojnë shërbimet dixhitale. Larg nga kufizimi i lirisë, kufijtë demokratikë ndaj mënyrës se si projektohen komercialisht mjediset dixhitale janë thelbësorë për ta bërë lirinë të mundur.
Burimi: Liliana Arroyo, Euractiv, pёrshtatur nё shqip nga redaksia e kontrasT.al
