18 vjet pas krizës më të madhe financiare që mbajnë mend njerëzit, mësimet e kujdesit po humbasin.
Në vitet para krizës së fundit financiare, bankat gjeneruan fitime kolosale duke marrë pozicione financiare gjithnjë e më të rrezikshme. Kur këto ekspozime u zbërthyen në vitin 2008, taksapaguesit u detyruan të stabilizonin sistemin bankar me shuma që arrinin në triliona. Ky episod zbuloi një dinamikë të rrezikshme të njohur si “moral hazard” (rreziku moral). Bankat merrnin fitimet kur rreziqet shpërbleheshin, por humbjet i mbante publiku kur gjërat shkonin keq.
Menjëherë pas kësaj, udhëheqësit ndërkombëtarë u mblodhën për të rindërtuar rregullat e bankave. Qëllimi i parë ishte të përmirësohej identifikimi dhe matja e rreziqeve, në mënyrë që ekspozimet e rrezikshme të mos grumbulloheshin në sistemin financiar. Qëllimi i dytë ishte forcimi i mbrojtjeve, që kur të ndodhnin goditjet, bankat të mund të përballonin humbjet pa u shembur. Ky është kuadri i Basel III, dhe juridiksionet në të dy anët e Atlantikut i kanë zbatuar gradualisht këto standarde – megjithëse me një angazhim në zbehje – gjatë dekadës së fundit.
Sot, debati është kthyer përmbys. Politikëbërësit e Bashkimit Evropian flasin tashmë për “thjeshtimin” e rregullave dhe uljen e “barrës rregullatore” në emër të “kompetitivitetit” (konkurrencës) të bankave. Nën presionin e disa shteteve anëtare, Komisioni Evropian vitin e kaluar u angazhua për një raport që rishikon tërë librin e rregullave bankare të BE-së, duke përfshirë mënyrën e matjes së rreziqeve dhe rezervat për thithjen e goditjeve. Banka Qendrore Evropiane ka publikuar rekomandime për thjeshtimin e kuadrit, konsultimi i Komisionit për rishikimin ka mbyllur së fundmi, dhe industria financiare ka radhitur objektivat e veta.
Në qendër të debatit qëndrojnë kërkesat për kapital – rregullat që përcaktojnë aftësinë e bankave për të absorbuar humbjet kur ndodhin goditje. Industria argumenton se rezervat aktuale lidhin kapitalin në mënyrë të panevojshme, kapital që përndryshe do të mbështeste ekonominë reale. Me fjalë të tjera, ata pretendojnë se më shumë para për siguri do të thotë më pak para për kredi. Por prova për këtë kompromis është e dobët. Më shumë kapital aksionar i bën bankat më të sigurta, ul kostot e tyre të financimit dhe mbështet huadhënien e qëndrueshme. Dhe financimi i ekonomisë reale është objektivi i deklaruar i Komisionit.
Në fund të fundit, më shumë para për bankat nuk është qëllim në vetvete. Financa është e dobishme kur kanalizon burimet drejt pjesëve produktive të ekonomisë që kanë nevojë për kredi, jo kur thjesht ushqen flluska çmimesh të aseteve, si në tregun e pasurive të paluajtshme, ose fryn fitimet duke nënçmuar rreziqet, siç ndodh me rreziqet klimatike. Në fakt, në vitet e fundit, fitimet e larta të bankave nuk kanë sjellë më shumë huadhënie; përkundrazi, ato janë shndërruar në dividentё rekord dhe blerje aksionesh.
Kornizimi i debateve mbi kujdesin në terma kompetitiviteti është, pra, mashtrues. Ai presupozon një kompromis të rremë midis rritjes ekonomike dhe rezistencës financiare. Dobësimi i kërkesave për kapital nuk çliron automatikisht investime në ekonominë reale, por ul automatikisht aftësinë e bankave për të absorbuar humbjet në rast goditjesh tregu.
Këto kërkesa janë si mbrojtjet ndaj përmbytjeve. Ne nuk kemi gjithmonë nevojë për diga në bregun e lumit, por kur vjen stuhia dhe uji fillon të ngrihet, ato mbrojtje duken jashtëzakonisht të vlefshme.
Viti 2008 ishte shenja më e lartë e ujit dhe Basel III u kalibrua për t’u mundësuar bankave të përballonin një ngjarje të tillë. Sot, me tensionet gjeopolitike në rritje, trazira në tregjet e kredive private, rreziqet klimatike që intensifikohen dhe vulnerabilitete të reja që dalin nga Inteligjenca Artificiale, kriptovalutat dhe stablecoin-et, ne jemi larg daljes nga pylli.
Megjithatë, 18 vjet pas krizës më të madhe financiare që mbajnë mend njerëzit, duket se mësimet e kujdesit prudent po harrohen. Politikëbërësit që po shqyrtojnë një valë të re reformash bankare duhet të reflektojnë mbi objektivat e tyre dhe të kujtojnë pse u prezantuan fillimisht këto masa mbrojtëse.
Kur të vijë kriza e ardhshme financiare, nuk do të jenë bankat ato që do të mbajnë përgjegjësinë për humbjet – taksapaguesit do të mbajnë kostot, dhe politikëbërësit do të jenë përgjegjës.
(Burimi: Pёrshtatur nё shqip nga Euroactiv)
