Nga një investigim i OCCRP-së
Në Bougainville, një rajon autonom i Papua Guinesë së Re që synon pavarësinë, një nga pasuritë minerare më të mëdha të Paqësorit është rikthyer në qendër të debatit publik. Bëhet fjalë për minierën e mbyllur prej dekadash të Panguna-s, e cila vlerësohet të përmbajë rezerva ari dhe bakri me vlerë deri në rreth 160 miliardë dollarë. Zhvillimi i saj shihet si potencialisht vendimtar për të ardhmen ekonomike të Bougainville dhe për ambicien e saj për t’u shndërruar në shtet të pavarur.
Por, sipas një investigimi të publikuar nga Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP), mënyra se si u përzgjodh kompania që do të angazhohet në rihapjen e minierës ngre pikëpyetje serioze mbi transparencën, konfliktin e mundshëm të interesit dhe integritetin e procesit vendimmarrës.
Presidenti i Bougainville, Ishmael Toroama, vendosi që kompania indiane Lloyds Metals and Energy Ltd. të ishte partneri për zhvillimin e Panguna-s, pavarësisht se kompania shtetërore e minierave, Bougainville Copper Ltd. (BCL), kishte paralajmëruar se Lloyds nuk dispononte të njëjtin nivel kapaciteti financiar dhe teknik si konkurrentët e saj. BCL kishte zhvilluar një proces rreth dhjetëmujor për identifikimin e një partneri ndërkombëtar dhe kishte shqyrtuar oferta nga disa prej kompanive më të mëdha të industrisë minerare.
Çështja bëhet veçanërisht sensitive për shkak të një marrëdhënieje personale që u krijua ndërmjet presidentit Toroama dhe drejtuesit të Lloyds, Balasubramanian Prabhakaran. Sipas vetë presidentit, në tetor 2025, pak përpara nënshkrimit të marrëveshjes me Lloyds, Prabhakaran i ofroi të organizonte udhëtimin e bashkëshortes së tij në Indi për një transplant veshke që i shpëtoi jetën, pa kosto për presidentin. Toroama pranoi ofertën pas tre propozimeve të përsëritura. Një administrator i klinikës indiane ku u krye ndërhyrja i deklaroi OCCRP-së se kostot e transplantit dhe të një vizite të mëvonshme ishin paguar nga Lloyds.
Presidenti Toroama këmbëngul se trajtimi mjekësor ishte një “çështje personale” dhe se nuk kishte ndikuar në vendimin e tij për përzgjedhjen e Lloyds. Megjithatë, fakti që një përfitim i konsiderueshëm personal iu ofrua një vendimmarrësi politik nga drejtuesi i një kompanie që pak javë më vonë do të pozicionohej për të përfituar nga një projekt me vlerë potencialisht miliarda dollarë, krijon një problem të dukshëm të perceptimit të konfliktit të interesit dhe të integritetit të procesit publik të vendimmarrjes.
Dokumentet e siguruara nga OCCRP tregojnë gjithashtu se BCL e kishte paralajmëruar presidentin se Lloyds nuk kishte kapacitetet financiare dhe teknike të rivalëve të saj. Në një letër konfidenciale, kryetari i atëhershëm i BCL-së paralajmëroi se zgjedhja e partnerit të gabuar mund të sillte pasoja afatgjata për Bougainville, duke përfshirë ngecjen e projektit, si dhe pasoja potencialisht të rënda mjedisore dhe sociale. Në dhjetor 2025, BCL rekomandoi kompaninë kineze CMOC si zgjedhjen më të mirë për zhvillimin e Panguna-s, por presidenti nuk e ndoqi këtë rekomandim.
Një tjetër element shqetësues lidhet me mënyrën e ndjekur nga Lloyds. Kompania kishte nënshkruar fillimisht një marrëveshje konfidencialiteti me BCL-në, duke fituar akses në informacion konfidencial për Panguna-n, por më pas ndërpreu komunikimin me BCL-në dhe nuk paraqiti një shprehje zyrtare interesi. Dokumentet e publikuara nga OCCRP sugjerojnë se kompania zhvilloi kontakte të drejtpërdrejta me zyrtarë të Bougainville jashtë procesit të përcaktuar zyrtarisht. BCL e kishte paralajmëruar Lloyds se po vepronte jashtë procedurës së dakordësuar për përzgjedhjen e partnerit strategjik.
Në nëntor 2025, Toroama dhe Prabhakaran nënshkruan një memorandum mirëkuptimi që e vendosi Lloyds në pozicionin për të marrë pjesë në zhvillimin e Panguna-s. Marrëveshja përfshinte gjithashtu një sërë angazhimesh të tjera, ndër to ndërtimin e një spitali modern në Arawa, si dhe projekte në turizëm, arsim, sektorin bankar dhe infrastrukturë.
Në qershor 2026, parlamenti i Bougainville ndryshoi legjislacionin minerar duke krijuar një rrugë të posaçme për përshpejtimin e zhvillimit të Panguna-s. Të nesërmen, një kompani në pronësi të qeverisë, Bougainville Minerals Ltd., mori licencën për minierën, duke anashkaluar në praktikë BCL-në. Kompania po bashkëpunon tashmë me Lloyds për studimet e fizibilitetit dhe punët përgatitore.
Për Bougainville, çështja është shumë më e madhe se një kontratë minerare. Rajoni votoi në mënyrë dërrmuese pro pavarësisë në referendumin e vitit 2019 dhe parlamenti i Papua Guinesë së Re pritet të shqyrtojë çështjen e sovranitetit. Suksesi ose dështimi i Panguna-s mund të ketë pasoja të drejtpërdrejta për ekonominë, stabilitetin dhe vetë projektin e shtetësisë së ardhshme të Bougainville.
Krahas pyetjeve mbi kapacitetin e kompanisë së përzgjedhur, ekziston edhe një debat i fortë mbi të drejtën e komuniteteve vendase mbi tokën dhe burimet natyrore. Disa pronarë tradicionalë të tokave shprehen të shqetësuar se rihapja e minierës mund të dëmtojë sërish tokat, mjedisin dhe vendet e tyre të shenjta, ndërsa kërkojnë që vendimmarrja të mos bëhet pa pëlqimin dhe përfshirjen e tyre reale.
Rasti i Panguna-s sjell kështu në vëmendje një nga parimet themelore të qeverisjes së mirë: vendimmarrja publike duhet të jetë jo vetëm e ligjshme, por edhe e besueshme, transparente dhe e mbrojtur nga çdo dyshim i arsyeshëm për ndikim të papërshtatshëm personal.
Edhe nëse presidenti Toroama ka të drejtë kur deklaron se transplantimi i bashkëshortes së tij nuk ndikoi në vendimin për përzgjedhjen e Lloyds, vetë ekzistenca e një përfitimi personal të financuar nga drejtuesi i kompanisë së përzgjedhur, e ndjekur nga një vendim që i jep asaj kompanie akses në një pasuri natyrore të vlerësuar në rreth 160 miliardë dollarë, krijon një problem serioz të integritetit institucional dhe të besimit publik.
Në fund të fundit, çështja e Panguna-s nuk është vetëm se kush do ta hapë një minierë. Është pyetja më e madhe se kush vendos mbi pasuritë e një populli, në emër të kujt dhe nën çfarë standardesh transparence, përgjegjshmërie dhe integriteti.
