Një investigim i publikuar nga OCCRP ngre pikëpyetje serioze mbi agjencinë që krijoi “Diellën”, ministren shqiptare të inteligjencës artificiale, ndërsa vetë projekti përballet me shqetësime mbi transparencën, përgjegjësinë dhe përdorimin e të dhënave.
Shqipëria e prezantoi “Diellën” si një eksperiment historik të qeverisjes digjitale: një avatar i inteligjencës artificiale i ngritur në rang ministror dhe i ngarkuar, ndër të tjera, me misionin ambicioz për të ndihmuar në çlirimin e prokurimeve publike nga korrupsioni.
Por një investigim i publikuar nga Organized Crime and Corruption Reporting Project (OCCRP) vendos një pikëpyetje të madhe mbi këtë premtim. Agjencia Kombëtare e Shoqërisë së Informacionit (AKSHI), institucioni që zhvilloi Diellën dhe që ka një rol qendror në digjitalizimin e administratës shqiptare, është vënë nën hetim për një skemë të dyshuar korrupsioni që përfshin manipulim tenderash, pagesa të paligjshme, bashkëpunim të dyshuar me një organizatë kriminale dhe sekuestrimin e pasurive me vlerë mbi 40 milionë euro.
Sipas hetimit, drejtues të lartë të AKSHI-t dyshohen se kanë favorizuar kompani të caktuara në procedurat e prokurimit publik. Në dosjen e hetimit përmenden edhe ryshfete të dyshuara, madje në formën e kutive me verë të mbushura me para. Ndërkohë, një sipërmarrës i teknologjisë së informacionit ka dëshmuar se është rrëmbyer dhe kërcënuar me vdekje në një operacion që prokurorët dyshojnë se kishte lidhje me përpjekjet për të tërhequr ankesat e kompanisë së tij ndaj tenderave të AKSHI-t.
Edhe pse zhvillimi i Diellës nuk rezulton të jetë pjesë e tenderave të hetuar, fakti që projekti i inteligjencës artificiale është krijuar nga një institucion tashmë në qendër të një hetimi të rëndë korrupsioni e bën më të mprehtë pyetjen themelore: a mund të përdoret inteligjenca artificiale për të luftuar korrupsionin nëse vetë sistemi institucional që e ndërton dhe e administron atë nuk gëzon besim të plotë?
Inteligjenca artificiale nuk është një mekanizëm autonom që garanton objektivitet. Ajo varet nga të dhënat me të cilat ushqehet, nga parametrat që vendosen, nga njerëzit që e mirëmbajnë dhe nga mënyra se si rezultatet e saj interpretohen dhe përdoren nga autoritetet publike. Nëse të dhënat janë të njëanshme, të paplota ose të manipuluara, edhe rezultati i sistemit mund të jetë i tillë.
Ekspertët e cituar nga OCCRP paralajmërojnë pikërisht për këtë rrezik. Sipas tyre, një sistem i tillë duhet të jetë i auditueshëm, i gjurmueshëm dhe transparent, ndërsa vendosja e tij në përdorim real duhet të paraprihet nga testime të pavarura dhe nga përfshirja e akademikëve e shoqërisë civile.
Problemi nuk është vetëm teknik. Është mbi të gjitha institucional dhe juridik.
Nëse Diella do të klasifikojë të dhëna, do të analizojë oferta, do të identifikojë “rreziqe korrupsioni” apo do të ndikojë në proceset e prokurimit publik, duhet të jetë e qartë se kush mban përgjegjësi për një gabim të algoritmit, për një të dhënë të pasaktë apo për një vendim të ndikuar nga një rekomandim i sistemit.
Kryeministri Edi Rama ka deklaruar se vendimmarrja do të jetë e auditueshme dhe se vendimet përfundimtare do të mbeten në duart e njerëzve. Por pikërisht kjo e bën edhe më të rëndësishme transparencën mbi mënyrën se si prodhohen, klasifikohen dhe paraqiten informacionet mbi të cilat zyrtarët do të mbështeten.
Në të njëjtën kohë, përvoja e qytetarëve me shtetin digjital tregon një tjetër dimension të problemit. Digjitalizimi i shërbimeve publike ka sjellë padyshim përfitime dhe ka reduktuar nevojën për të pritur në sportele. Por kur një pjesë e qytetarëve nuk kanë aftësinë, pajisjet apo njohuritë e nevojshme për t’i përdorur vetë shërbimet online, krijohet një treg i ri ndërmjetësish privatë që marrin pagesa për të kryer shërbime që shteti i deklaron falas.
Kështu, rreziku është që teknologjia të mos e eliminojë korrupsionin e vogël dhe ndërmjetësimin informal, por vetëm ta transformojë atë.
Në rastin e Diellës shtohet edhe një tjetër çështje: mbrojtja e të drejtave individuale. Aktorja Anila Bisha, pamja dhe zëri i së cilës përdoren për avatarin e Diellës, ka ngritur padi ndaj qeverisë duke pretenduar se autorizimi i saj ishte dhënë për një asistent virtual, jo për një figurë politike me status ministror. Çështja ngre pyetje më të gjera mbi përdorimin e identitetit, imazhit, zërit dhe të dhënave personale në sistemet publike të inteligjencës artificiale.
Në fund, sfida e Diellës nuk është nëse Shqipëria duhet apo nuk duhet të përdorë inteligjencën artificiale. Teknologjia mund të jetë një instrument i fuqishëm për modernizimin e administratës, rritjen e transparencës dhe identifikimin e parregullsive.
Çështja është kush e kontrollon teknologjinë, mbi çfarë të dhënash funksionon, kush auditon rezultatet e saj dhe kush mban përgjegjësi kur ajo gabon.
Nëse këto pyetje nuk marrin përgjigje të qarta, inteligjenca artificiale rrezikon të mos jetë “ilaçi” kundër korrupsionit, por një shtresë e re teknologjike mbi të njëjtat probleme institucionale.
Burimi: occrp.org
