Zjarret gjithnjë e më të fuqishme dhe valët ekstreme të të nxehtit po kërcënojnë përpjekjet globale për përmirësimin e cilësisë së ajrit dhe po krijojnë një rrezik në rritje për shëndetin e njerëzve, paralajmëron Organizata Botërore Meteorologjike (WMO).
Në raportin e saj të fundit vjetor për cilësinë e ajrit dhe klimën, agjencia e OKB-së vëren një paradoks: ndërsa rregullat më të forta në Europë dhe Amerikën e Veriut kanë reduktuar ndotjen me grimca të imëta PM2.5 nga industria dhe transporti, ekspozimi ndaj të njëjtave grimca që prodhohen nga zjarret është rritur.
PM2.5 janë grimca dhe pikëza mikroskopike me diametër më të vogël se 2.5 mikrometra. Përmasat e tyre u mundësojnë të depërtojnë thellë në mushkëri dhe të hyjnë në qarkullimin e gjakut, duke i bërë veçanërisht të rrezikshme për shëndetin.
Sipas ekspertëve të WMO-së, grimcat që krijohen nga djegia e bimësisë mund të jenë shumë më toksike se ato që vijnë nga burime të tjera, përfshirë gazrat e automjeteve. Problemi nuk kufizohet vetëm te zonat që digjen, pasi tymi transportohet nga era dhe mund të dëmtojë njerëzit dhe ekosistemet shumë larg vatrave të zjarrit.
WMO paralajmëron se modelet tradicionale që llogarisin rrezikun vetëm mbi përqendrimin total të PM2.5 mund ta nënvlerësojnë deri në 93% vdekshmërinë që lidhet posaçërisht me zjarret.
Të dhënat e përfshira në raport tregojnë gjithashtu se episodet ekstreme të ndotjes nga tymi i zjarreve janë trefishuar në nivel global që prej viteve 1990. Një nga studimet e cituara vlerëson se ato kanë kontribuar në afro 100 mijë vdekje shtesë në vit gjatë periudhës 2010-2018, ndërsa numri real mund të jetë edhe më i lartë.
Rreziku shtohet gjatë valëve të të nxehtit edhe për një arsye tjetër. Temperaturat e larta, ajri i ndenjur dhe rrezatimi intensiv diellor favorizojnë grumbullimin e ozonit pranë sipërfaqes së tokës, siç është vërejtur gjatë valëve të fundit të të nxehtit në Kinë, Europë dhe juglindje të SHBA-së. Sipas WMO-së, rritja e ekspozimit ndaj këtij ndotësi mund të shkaktojë dhjetëra mijëra vdekje të parakohshme shtesë, veçanërisht nga sëmundjet e frymëmarrjes.
Raporti ngre alarmin edhe për ndotës që ende nuk monitorohen sa duhet, mes tyre karboni i zi dhe mikroplastikat në atmosferë. Grimcat e blozës mund të udhëtojnë në distanca të mëdha dhe, kur depozitohen mbi dëborë dhe akull, ulin aftësinë e tyre për të reflektuar rrezet e diellit, duke përshpejtuar shkrirjen.
Edhe mikroplastikat tashmë gjenden pothuajse kudo, në ajër, tokë dhe oqeane. Një simulim i përfshirë në raport vlerëson rreth 51 milionë tonë mikroplastika në tokë dhe 22 milionë tonë në oqeane, të cilat nga ana e tyre mund të shërbejnë si burime për përhapjen e tyre në atmosferë.
Për WMO-në, zjarret, ndotja dhe ndryshimet klimatike nuk mund të trajtohen më si probleme të ndara. Kur përkeqësohet klima, përkeqësohet edhe cilësia e ajrit, ndërsa rritja e zjarreve ekstreme po krijon një formë ndotjeje që mund të prekë popullsinë edhe qindra apo mijëra kilometra larg zonave të djegura.
