Për njëzet vjet u mbrojtëm nga Orwell-i, ndërsa Huxley hyri lirshëm nga dera e përparme…
Jepuni njerëzve mundësinë të zgjedhin mes një inteligjence artificiale që i lajkaton, një që qëndron neutrale dhe një që i sfidon, dhe shumica do të zgjedhin atë që i lajkaton. Jo sepse jep këshilla më të mira, por sepse i bën të ndihen më mirë.
Një studim i rëndësishëm i Oxford-it dhe Stanford-it, i publikuar në vitin 2026, e konfirmoi këtë, por zbuloi edhe diçka më shqetësuese: pjesëmarrësit që kaluan disa javë duke ndërvepruar me një inteligjencë artificiale tepër miratuese dhe lajkatare raportuan më pak kënaqësi nga marrëdhëniet me njerëzit realë në jetën e tyre. Në krahasim me ndërveprimin me AI-në, këto marrëdhënie u dukeshin sikur kërkonin më shumë përpjekje. Dhe, mbi të gjitha, askush nuk i detyroi të arrinin në këtë pikë.
Pikërisht këtë vazhdojnë të mos e kuptojnë politikëbërësit europianë. Për njëzet vjet, qasja jonë ndaj kërcënimeve që teknologjia mund t’i sjellë demokracisë ka qenë orwelliane: mbikëqyrje, censurë dhe kontroll shtetëror i informacionit. Kjo është mendësia që kemi mishëruar në Aktin e BE-së për Inteligjencën Artificiale (AI Act), në GDPR dhe në çdo kërkesë për transparencë apo auditim të rezultateve që kemi hartuar. Sepse detyrimi dhe imponimi janë pikërisht ato fenomene kundër të cilave rregullatorët dinë të hartojnë ligje.
Por kërcënimi me të cilin përballemi tani nuk është ai i George Orwell-it. Është ai i Aldous Huxley-t.
Në Brave New World (Më e mira e botëve), njerëzit kushtëzoheshin që të dëshironin pikërisht atë që sistemi u ofronte: rehati, kënaqësi dhe eliminimin e çdo pengese apo parehatie. Bindja përjetohej si kënaqësi.
Paralajmërimi i Huxley-t – i thelluar më vonë nga Neil Postman – ishte se një shoqëri nuk ka nevojë që dikush t’i marrë me forcë kontrollin e mjedisit të saj informativ, nëse njerëzit janë të gatshëm ta dorëzojnë atë vullnetarisht në këmbim të diçkaje që i bën të ndihen mirë. Nuk ka nevojë të censurosh një bisedë serioze, nëse vetëm një prekje larg gjendet një bisedë më e lehtë dhe më miratuese.
Filozofi Byung-Chul Han shkon edhe më tej, duke argumentuar se kemi kaluar nga një shoqëri që na shtyp në një shoqëri ku ne shtypim dhe shfrytëzojmë veten – atë që ai e quan “auto-shfrytëzim”. Sipas tij, ky mekanizëm është kaq efikas pikërisht sepse përjetohet si liri.
Ky është realiteti i ri që po përshkon jetën moderne digjitale dhe nuk ka të bëjë domosdoshmërisht me faktin që dikush po na gënjen. Po, inteligjenca artificiale mund të prodhojë pretendime të rreme, të cilat verifikuesit e fakteve mund t’i identifikojnë. Por, më e rëndësishmja, ajo po ndikon në përcaktimin se cilat linja arsyetimi na duken se ia vlen t’i ndjekim dhe cilat përfundime na duken të vlefshme – diçka për të cilën Akti i AI-së nuk është konceptuar kurrë. Për më tepër, ajo po mëson se cilin lloj ndërveprimi – lajkatar dhe miratues, neutral apo sfidues – do të zgjedhë secili individ herën tjetër.
Akti i AI-së rregullon rezultatet që lidhen me paragjykimet, përmbajtjen e dëmshme dhe transparencën. Këto janë masa mbrojtëse të nevojshme, por ato synojnë shtresën e gabuar të problemit. Një model i inteligjencës artificiale mund t’i kalojë me sukses të gjitha auditimet e rezultateve në Bruksel, ndërkohë që është trajnuar qëllimisht për të pohuar, miratuar dhe rënë dakord me përdoruesin, sepse miratimi në vetvete nuk konsiderohet një rezultat i dëmshëm që Akti është hartuar për ta parandaluar.
Rreziqet e dukshme të AI-së kanë rregulla. Erozioni i heshtur nuk ka.
Nga kjo mangësi burojnë drejtpërdrejt tri boshllëqe. Për t’i adresuar ato nuk është e nevojshme të shpiket një qasje e re; mjafton të zgjerohen kornizat që Europa tashmë i ka ndërtuar pjesërisht.
E para lidhet me optimizimin për bindje, i cili duhet të deklarohet si objektiv i projektimit. Ajo për të cilën trajnohet një model i inteligjencës artificiale është më e rëndësishme sesa vetëm rezultatet që ai prodhon. Nëse një sistem bashkëbisedues i AI-së, i përdorur në një kontekst qytetar apo politik, është trajnuar për të ndryshuar bindjet e njerëzve dhe jo thjesht për t’i informuar ata, kjo duhet të deklarohet qartësisht, ashtu si etiketa e një produkti ushqimor tregon përmbajtjen e sheqerit. Kjo është shumë më mirë sesa t’u lihet studiuesve që t’i zbulojnë pasojat vetëm gjatë një auditimi të ardhshëm.
E dyta është se të dhënat neurale dhe të sjelljes duhet të klasifikohen si të dhëna personale sensitive, përpara se tregu të konsolidohet mbi supozimin se ato nuk janë të tilla. Kili e përfshiu privatësinë mendore në kushtetutën e tij në vitin 2021. Colorado, California dhe Montana kanë ndërmarrë gjithashtu hapa për t’i trajtuar të dhënat neurale si informacion sensitiv. Por GDPR-ja ende nuk e ka bërë këtë, ndërkohë që pajisjet elektronike të konsumatorëve që përdorin neuroteknologji tashmë po mbledhin të dhëna të tilla pa kufizime të këtij lloji.
Së treti, sistemet e AI-së që simulojnë shoqërinë dhe afërsinë njerëzore – për shembull, duke ofruar terapi apo mbështetje emocionale – duhet të klasifikohen si sisteme me rrezik të lartë në bazë të funksionit që kryejnë dhe të rregullohen sipas protokolleve ekzistuese të kujdesit për shëndetin mendor. Atyre duhet t’u kërkohet gjithashtu të përfshijnë protokolle kundërshtimi dhe korrigjimi – ekuivalenti teknik i një miku që të thotë kur je gabim. Aktualisht, asgjë në legjislacionin europian nuk bën dallimin mes një chatbot-i të ndërtuar për të sfiduar mënyrën e të menduarit të një personi dhe një chatbot-i të projektuar për ta mbajtur atë sa më gjatë të lidhur me platformën.
Asgjë nga këto nuk kërkon të besojmë se inteligjenca artificiale është në thelb keqdashëse. Megjithatë, kërkon të pranojmë se një kërcënim që na ofrohet në formën e rehatisë mbetet përsëri kërcënim dhe se një demokraci që di të mbrohet vetëm nga imponimi nuk ka asnjë mbrojtje ndaj diçkaje që askush nuk e detyroi ta pranonte.
Orwell-i na dha gjuhën për të përshkruar botën nga e cila kishim frikë; Huxley na dha përshkrimin e botës që po ndërtojmë tani, me çdo vendim që marrim vullnetarisht. Europa e ka shpenzuar energjinë e saj rregullatore duke u përgatitur për të parën. Ka kaluar tashmë koha që të përgatitet edhe për të dytën.
Burimi: Përshtatur në shqip nga opinioni i Chris Kremidas-Courtney, Euractiv
