Bashkimi Evropian kërkon “sovranitet teknologjik” dhe pavarësi në inteligjencën artificiale, por plani i Ursula von der Leyen për të përshpejtuar ndërtimin e qendrave të të dhënave mund të prodhojë pikërisht të kundërtën: më shumë infrastrukturë në Evropë, por më shumë kontroll amerikan mbi të.
Një vit më parë, presidentja e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen, e paraqiste zhvillimin e inteligjencës artificiale evropiane si thelbësor për pavarësinë e kontinentit. Tani Brukseli kërkon ta kthejë këtë ambicie në infrastrukturë konkrete, duke krijuar kushte që qendrat e të dhënave të ndërtohen më shpejt në të gjithë BE-në.
Por një analizë e publikuar nga EUobserver, me autore Margarida Silva dhe Misa Norigami, ngre një kundërshti që vështirë të anashkalohet: kush do t’i zotërojë dhe kush do t’i përdorë këto qendra pasi Evropa t’u ketë hapur rrugën?
Plani mori formë me Cloud and AI Development Act (CADA), të propozuar në qershor 2026. Sipas tij, shtetet anëtare duhet të krijojnë zona të posaçme për përshpejtimin e qendrave të të dhënave, ku lejet dhe lidhjet me rrjetin energjetik do të procedohen më shpejt.
Në letër, kjo duhet t’i japë Evropës kapacitetin kompjuterik që i nevojitet për të konkurruar në garën globale të AI-së. Por shpejtësia ka një çmim. Kritikat lidhen si me dobësimin e disa garancive mjedisore dhe kufizimin e mundësive të komuniteteve për të kundërshtuar projektet, ashtu edhe me një problem shumë më të madh ekonomik: BE-ja mund të ndërtojë autostradën për sovranitetin e saj digjital dhe në fund në të të udhëtojnë kryesisht kompanitë amerikane.
Big Tech është tashmë brenda
Sipas kërkimeve të organizatës SOMO, Microsoft dhe Google janë ndër kompanitë me numrin më të madh të projekteve për qendra të dhënash të njoftuara ose në ndërtim në BE. Amazon, Google dhe Microsoft e shohin zgjerimin e infrastrukturës evropiane si një mundësi të re rritjeje.
Një pjesë e madhe e tregut funksionon përmes kompanive të ashtuquajtura co-location, të cilat ndërtojnë qendra të dhënash dhe më pas ua japin kapacitetin me qira klientëve të mëdhenj. Edhe kur këto kompani janë evropiane, klientët e tyre kryesorë mund të jenë gjigantët amerikanë të teknologjisë, ndërsa pas financimit të projekteve gjenden shpesh investitorë të mëdhenj amerikanë si BlackRock dhe KKR.
Vetë Komisioni Evropian pranon se këto kompani mbështeten te klientë të mëdhenj “ankorë” për të garantuar kthimin e investimit.
Kështu serverët janë në Evropë, toka është evropiane, energjia konsumohet në Evropë dhe procedurat përshpejtohen nga ligji evropian, por kapaciteti mund të përfundojë duke fuqizuar të njëjtat kompani amerikane nga të cilat Brukseli thotë se kërkon të zvogëlojë varësinë.
Garanci që mund të mbeten vetëm në letër
Komisioni pretendon se CADA parashikon mekanizma për të shmangur dominimin e tepërt të tregut dhe për t’u dhënë përparësi kompanive më të vogla. Autorët e analizës janë skeptikë, sepse tregu i qendrave të të dhënave është jashtëzakonisht kompleks dhe jo transparent.
Një kompani evropiane mund të marrë leje, të ndërtojë një qendër brenda një zone të përshpejtuar dhe, pasi ndërtesa të jetë ngritur, t’ia japë pjesën dërrmuese të kapacitetit Microsoft-it, Meta-s apo Oracle-it. Në atë pikë, formaliteti i pronësisë evropiane nuk thotë shumë për atë që kontrollon realisht fuqinë kompjuterike.
Equinix, një prej kompanive të mëdha amerikane të këtij sektori, ka refuzuar kërkesën për të rezervuar kapacitete për kompani dhe institucione publike evropiane, duke argumentuar se modeli i saj i biznesit nuk funksionon në atë mënyrë.
Edhe mënyra se si parashikohet kontrolli i konkurrencës ngre pikëpyetje. Nëse dominimi shqyrtohet vetëm brenda një zone të caktuar përshpejtimi, mund të humbasë panorama e përgjithshme: një gjigant teknologjik nuk e ndërton fuqinë e tij nga një qendër e vetme, por nga rrjeti i qendrave që kontrollon ose përdor në shumë vende njëkohësisht.
Edhe qytetarët mund të humbasin terren
Përplasja nuk është vetëm ekonomike. Qendrat e të dhënave kërkojnë sipërfaqe të mëdha, sasi të konsiderueshme energjie dhe, në varësi të teknologjisë së ftohjes, mund të ushtrojnë presion edhe mbi burimet ujore. Pikërisht për këtë arsye projektet e tilla kanë hasur kundërshtime dhe procese ligjore në vende si Spanja, Franca, Irlanda dhe Holanda.
Por modeli i përshpejtimit që propozohet mund t’ua kufizojë komuniteteve mundësinë për të kundërshtuar projekte që ndikojnë drejtpërdrejt në territorin ku jetojnë.
Këtu debati për AI-në largohet shumë nga ChatGPT-ja, algoritmet apo aplikacionet futuriste. Inteligjenca artificiale ka nevojë për tokë, energji, ujë, rrjete elektrike, serverë dhe miliarda euro kapital. Dhe ai që kontrollon këtë infrastrukturë kontrollon një pjesë të konsiderueshme të ekonomisë së AI-së.
Prandaj pyetja për Evropën nuk është thjesht sa qendra të dhënash mund të ndërtojë, por për kë po i ndërton.
Është një propozim radikal, por nxjerr në pah një kontradiktë reale të ambicies evropiane. Nëse Brukseli lehtëson lejet, vë në dispozicion energjinë dhe territorin dhe përshpejton ndërtimin, ndërsa kapacitetin e ri e marrin Microsoft, Google, Amazon, Meta apo Oracle, Evropa mund të ketë më shumë qendra të dhënash pa pasur më shumë sovranitet digjital.
Burimi: EUobserver – opinion i Margarida Silva dhe Misa Norigami
