Ndërsa qeveria shqiptare feston hapjen dhe mbylljen e kapitujve me gota shampanje, udhëtime me charter dhe fotografi nga Brukseli, Bashkimi Evropian po tregon në praktikë se çfarë do të thotë të mbrosh qytetarin në tregun digjital. Komisioni Evropian gjobiti AliExpress-in me 550 milionë euro, sanksioni më i lartë i vendosur deri tani sipas Aktit për Shërbimet Digjitale, pasi konstatoi se platforma nuk kishte vlerësuar dhe frenuar siç duhej rrezikun e shitjes së mallrave të paligjshme, të pasigurta ose të falsifikuara. AliExpress duhet të paraqesë deri më 20 tetor një plan korrigjues, ndërsa mosmarrja e masave mund ta ekspozojë ndaj pasojave të tjera.
Nuk është një goditje e izoluar kundër një kompanie kineze. Në maj, Komisioni gjobiti Temu-n me 200 milionë euro për mangësi në vlerësimin e rrezikut që konsumatorët të përballeshin me produkte të paligjshme, ndërsa në dhjetor 2025 vendosi një gjobë prej 120 milionë eurosh ndaj platformës X për shkelje të detyrimeve të transparencës. Platformat që fitojnë miliarda duke hyrë në shtëpitë e qytetarëve evropianë nuk mund të paraqiten më si tabela neutrale ku secili shet çfarë të dojë dhe pastaj të largohen nga përgjegjësia.
Ky zhvillim duhet të na interesojë shumë më tepër sesa si një lajm i largët nga Brukseli, sepse shqiptarët blejnë çdo ditë nga AliExpress, Temu, Shein dhe platforma të tjera të ngjashme, por nuk gëzojnë automatikisht të njëjtën mburojë juridike që po ndërtohet brenda Bashkimit Evropian. Shqipëria është ende vend kandidat, ndërsa DSA-ja është pjesë e kuadrit ligjor të Bashkimit dhe zbatohet për platformat dhe shërbimet që ofrohen në tregun e tij.
Kështu krijohet një ndarje e fortë mes dy konsumatorëve që mund të blejnë të njëjtën lodër, të njëjtën pajisje elektrike apo të njëjtin krem fytyre nga i njëjti shitës. Konsumatori brenda BE-së ka pas vetes Komisionin Evropian, autoritetet kombëtare, një mekanizëm sanksionesh dhe detyrime të posaçme për platformat e mëdha. Shqiptari ka një numër porosie, një adresë elektronike të shërbimit të klientit dhe shpresën se produkti që po i vjen në shtëpi është vërtet ai që ka parë në fotografi.
Një lumë pakosh që institucionet nuk i ndjekin dot
Përmasat e tregtisë elektronike nuk lejojnë më që kjo çështje të trajtohet si problem i vogël postar. Vetëm gjatë vitit 2024 në tregun e Bashkimit Evropian hynë rreth 4.6 miliardë dërgesa me vlerë deri në 150 euro, ose afro 12 milionë pako në ditë, dyfishi i vitit paraardhës. Komisioni Evropian ka paralajmëruar se shumë prej këtyre produkteve nuk përputhen me legjislacionin evropian, duke krijuar rrezik për konsumatorët, konkurrencë të pandershme për bizneset që zbatojnë standardet dhe kosto të mëdha mjedisore nga transporti masiv.
Për këtë arsye, nga 1 korriku 2026 Bashkimi Evropian vendosi një tarifë të përkohshme doganore prej 3 eurosh për kategoritë e ndryshme të produkteve që përmbajnë pakot me vlerë nën 150 euro. Masa synon të pengojë nënvlerësimin e mallrave, deklarimet e rreme, avantazhin e padrejtë ndaj tregtarëve evropianë dhe hyrjen masive të produkteve që nuk përmbushin standardet e sigurisë.
Bashkimi Evropian nuk po thotë se qytetarët nuk duhet të blejnë lirë dhe as se tregtia elektronike duhet ndaluar. Ai po kërkon që çmimi i lirë të mos paguhet më pas me shëndetin e fëmijëve, me konkurrencën e shkatërruar, me evazionin doganor apo me pamundësinë për të gjetur dikë përgjegjës kur produkti është i rrezikshëm.
Në Shqipëri, ndërkohë, tregu është hapur shumë më shpejt sesa është ndërtuar mbrojtja e tij.
Vendi ka ligjin për mbrojtjen e konsumatorëve, institucione për mbikëqyrjen e tregut dhe një Strategji Ndërsektoriale për Mbrojtjen e Konsumatorëve dhe Mbikëqyrjen e Tregut deri në vitin 2030, e cila përfshin sigurinë e produkteve, praktikat tregtare, zgjidhjen e mosmarrëveshjeve dhe digjitalizimin. Por ky kuadër mbetet i shpërndarë mes disa institucioneve dhe nuk ofron ende fuqinë e përqendruar hetimore dhe ndëshkuese që DSA-ja u jep autoriteteve evropiane ndaj platformave shumë të mëdha.
Ligjet tona janë ndërtuar kryesisht për zinxhirin klasik, ku ekziston një importues shqiptar, një magazinë, një distributor dhe një shitës që mund të kontrollohet. Në tregtinë digjitale ndërkufitare, produkti niset nga një shitës që mund të ndodhet mijëra kilometra larg, kalon në një pako të vogël dhe shkon drejtpërdrejt te konsumatori, pa pasur domosdoshmërisht një subjekt shqiptar që të mbajë përgjegjësi për përbërjen, etiketimin, certifikimin apo sigurinë e tij.
Pra nё eventualitetin kur një produkt i blerë online shkakton dëm, qytetari duhet të kuptojë vetë se kujt t’i drejtohet, cili institucion ka juridiksion, si do të identifikohet shitësi dhe si mund të zbatohet një vendim shqiptar ndaj një platforme apo tregtari jashtë vendit.
Produkti i lirë mund të ketë një faturë shumë më të shtrenjtë
Rreziku i parë është ai fizik. Lodra me pjesë të vogla ose bateri të pasigurta, karikues pa mbrojtjen e duhur, kozmetikë me përbërës të padeklaruar, tekstile me kimikate të dëmshme apo pajisje elektrike me shenja certifikimi të dyshimta mund të mbërrijnë drejtpërdrejt në familje, pa iu nënshtruar të njëjtit kontroll që do të duhej të kalonte një import i zakonshëm tregtar.
Pakoja është e vogël, por rreziku nuk matet me peshën e saj.
Më pas vjen dëmi ekonomik. Kur malli nuk mbërrin, vjen i dëmtuar, është fals, ka përmasa të tjera apo nuk përputhet fare me reklamën, konsumatori mbetet i varur nga politika e brendshme e platformës. Mund të marrë rimbursim, mund t’i kërkohen prova të tjera, mund të presë me javë ose mund të humbasë të drejtën nga një afat që as nuk e ka kuptuar. Mbrojtja ekziston aq sa platforma vendos ta ofrojë, jo aq sa një autoritet shqiptar është në gjendje ta imponojë.
Ky treg dëmton edhe biznesin vendas. Një tregtar shqiptar paguan taksa, qira, punonjës, kontroll, certifikim dhe mban përgjegjësi ligjore për produktin që shet. Përballë tij shfaqet një mall që vjen drejtpërdrejt nga jashtë, me një çmim që mund të mos përfshijë të njëjtat kosto dhe me një zinxhir përgjegjësie pothuajse të padukshëm. Konkurrenca nuk është më e lirë kur vetëm njëra palë paguan koston e ligjshmërisë.
Edhe buxheti humbet nga nënvlerësimi, deklarimi i pasaktë dhe copëzimi i porosive, ndërsa kontrolli i miliona dërgesave të vogla kërkon sisteme digjitale, analiza rreziku dhe bashkëpunim ndërinstitucional që nuk mund të zëvendësohen me hapjen rastësore të ndonjë pakoje në doganë.
Pas forcimit të rregullave evropiane, ekziston edhe rreziku që tregjet jashtë BE-së të bëhen destinacioni më i lehtë për mallrat dhe praktikat që po hasin pengesa brenda saj. Shqipëria nuk do të kthehet domosdoshmërisht në “derë të pasme” vetëm sepse është jashtë Unionit, por mungesa e kontrollit e bën më të ekspozuar ndaj zhvendosjes së produkteve që në tregjet evropiane po kontrollohen, hiqen nga shitja ose bëhen më të kushtueshme.
Nuk na mungojnë dokumentet, por institucioni që vepron
Shqipëria nuk ka nevojë të shpikë nga e para një sistem të ri. Duhet të përdorë procesin e integrimit për të marrë sa më shpejt mekanizmat që BE-ja po vë në punë sot, jo të presë anëtarësimin formal dhe pastaj të zbulojë se për vite të tëra qytetarët e saj kanë qenë treg i pambrojtur.
Në një fazë të parë duhet të krijohet një pikë e vetme institucionale për ankesat dhe sinjalizimet që lidhen me tregtinë elektronike ndërkufitare, në mënyrë që qytetari të mos endet mes ministrive, doganave, institucioneve të mbikëqyrjes së tregut dhe autoriteteve të tjera. Bashkë me të duhet të bëhen publike të dhënat mbi numrin, vlerën dhe kategoritë e pakove që hyjnë në Shqipëri, sepse pa ditur madhësinë e tregut nuk mund të ndërtohet as kontrolli dhe as politika.
Dogana, strukturat e mbikëqyrjes së tregut dhe institucionet që kontrollojnë ushqimet, kozmetikën, lodrat dhe pajisjet elektrike duhet të përdorin së bashku profile rreziku, duke u përqendruar te kategoritë që mund të shkaktojnë dëme serioze dhe jo te kontrollet pa drejtim. Një fushatë e qartë publike do t’u tregonte familjeve se cilat produkte nuk duhet të blihen pa informacion të plotë, sidomos kur përdoren nga fëmijët apo lidhen me shëndetin dhe sigurinë elektrike.
Në planin ligjor, Shqipëria duhet të përafrojë sa më shpejt përgjegjësinë e platformave, detyrimin për identifikimin e shitësve, mekanizmat e njoftimit dhe heqjes së produkteve të rrezikshme, transparencën e reklamave dhe bashkëpunimin me autoritetet. Nuk mjafton të përkthehet DSA-ja si pjesë e detyrimeve të integrimit; duhet të ndërtohet autoriteti që mund ta zbatojë dhe të ketë fuqinë të kërkojë informacion, të urdhërojë korrigjime dhe të vendosë sanksione.
Po aq i rëndësishëm është bashkëpunimi me sistemet evropiane të alarmit për produktet e rrezikshme. Një lodër apo pajisje e hequr nga tregu i BE-së nuk duhet të vazhdojë rrugën e saj drejt Shqipërisë vetëm sepse kufiri juridik ndryshon disa kilometra më tej.
Evropa gjobit, Shqipëria feston kapitujt
Gjoba prej 550 milionë eurosh nuk u vendos sepse Brukseli është kundër Kinës, kundër AliExpress-it apo kundër blerjeve të lira. U vendos sepse një institucion mori përgjegjësinë të kontrollojë nëse një korporatë që fiton nga konsumatorët po përmbush edhe detyrimin për t’i mbrojtur ata. Komisioni Evropian e tha qartë se produktet e paligjshme dhe të pasigurta nuk janë një kosto e pashmangshme e tregtisë elektronike, por një rrezik që platforma ka detyrimin ta vlerësojë dhe ta kufizojë.
Në Shqipëri flitet për Evropën sikur anëtarësimi të ishte një seri ceremonish, kapitujsh, vizitash dhe fotografish zyrtare. Por Evropa që u duhet qytetarëve nuk është ajo e shampanjës në Bruksel. Është ajo që ndalon një lodër të rrezikshme përpara se t’i shkojë një fëmije në dorë, që detyron platformën të tregojë kush e shet produktin dhe që i vendos gjobë qindra milionëshe kur korporata përfiton pa mbajtur përgjegjësi.
Shqiptarët blejnë në të njëjtat platforma, paguajnë me të njëjtat karta dhe marrin në shtëpi mallra nga të njëjtët shitës. Vetëm mbrojtjen nuk e kanë të njëjtë.
Nuk duhet të presim që një fëmijë të lëndohet nga një lodër, një pajisje të shkaktojë zjarr apo një produkt kozmetik të dëmtojë shëndetin që institucionet të zbulojnë se tregtia online nuk kontrollohet më me ligjet dhe strukturat e njëzet viteve më parë. Bashkimi Evropian po i detyron platformat të paguajnë për dështimet e tyre, ndërsa Shqipëria ende nuk ka ndërtuar derën ku qytetari të trokasë kur dështimi ndodh në shtëpinë e tij.
Dhe deri sa kjo derë të hapet, çdo festë për afrimin me Evropën do të mbetet e paplotë: qeveria hyn në sallat e Brukselit, ndërsa qytetari shqiptar vazhdon të mbetet jashtë mbrojtjes që Evropa u jep njerëzve të vet.
© Ky është artikull ekskluziv i KontrasT.al, që gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to” / Artikulli mund të ripublikohet vetёm i shoqëruar me linkun e artikullit origjinal.
