Në pjesën më të madhe të Greqisë së lashtë, jeta e grave zhvillohej larg syrit të publikut. Në Athinë, për shembull, prej tyre pritej të qëndronin kryesisht në shtëpi, të kujdeseshin për familjen dhe të mos përfshiheshin në jetën publike.
Por vetëm disa qindra kilometra më në jug ekzistonte një realitet krejt tjetër.
Në Spartë, gratë stërviteshin fizikisht, arsimoheshin, administronin prona, kishin ndikim ekonomik dhe flisnin publikisht me një liri që do të ishte e pazakontë pothuajse kudo tjetër në botën greke.
Megjithatë, kjo nuk ndodhte sepse Sparta ishte një shoqëri që besonte te barazia mes burrave dhe grave. Arsyeja ishte shumë më praktike: mbijetesa e një shteti të ndërtuar rreth luftës.
Vajzat spartane nuk rriteshin për të qëndruar në shtëpi
Që në moshë të vogël, vajzat në Spartë merrnin një edukim që do të kishte tronditur shoqërinë athinase.
Ndërsa vajzat në Athinë mësonin kryesisht punët e shtëpisë, endjen dhe administrimin e familjes, vajzat spartane vraponin, stërviteshin dhe praktikonin mundjen dhe ushtrime të tjera fizike.
Trupi i fortë i një gruaje nuk konsiderohej diçka jofemërore. Përkundrazi, spartanët besonin se gra fizikisht të forta do të lindnin fëmijë më të fortë.
Në një shoqëri që përgatitej vazhdimisht për luftë, edhe mënyra se si rriteshin gratë ishte pjesë e sistemit ushtarak.
Por edukimi nuk kufizohej vetëm te trupi. Gratë spartane njiheshin edhe për mënyrën e drejtpërdrejtë të të folurit, inteligjencën dhe përgjigjet e shpejta.
Vetë fjala “lakonik”, që sot përdoret për një mënyrë të shkurtër dhe të prerë të të shprehurit, vjen nga Lakonia, rajoni ku ndodhej Sparta.
Kishin diçka shumë të rrallë për gratë e kohës: pronën
Dallimi bëhej edhe më i madh kur bëhej fjalë për paratë dhe pronën.
Në Athinë, gruaja qëndronte nën autoritetin e një kujdestari mashkull – fillimisht babait dhe më pas zakonisht bashkëshortit. Mundësitë për të zotëruar pasuri ose për të marrë vendime financiare në mënyrë të pavarur ishin shumë të kufizuara.
Në Spartë situata ishte ndryshe.
Burrat kalonin pjesë të mëdha të jetës së tyre në stërvitje, në organizimin ushtarak ose në luftë. Për pasojë, grave u binte barra e administrimit të familjeve dhe pronave.
Me kalimin e kohës, administrimi u shndërrua edhe në pronësi reale dhe fuqi ekonomike.
Në shekullin IV para Krishtit, gratë spartane kontrollonin një pjesë të konsiderueshme të tokës së Spartës.
Dhe toka në botën e lashtë nënkuptonte pasuri, status dhe ndikim.
Kjo ishte aq e pazakontë sa edhe filozofi Aristotel e kritikonte Spartën për atë që ai e konsideronte ndikim të tepërt të grave. Por vetë kritika e tij dëshmon se gratë spartane kishin një autoritet që ishte i pazakontë për kohën.
Mbretëresha Gorgo dhe përgjigjja që mbeti në histori
Një nga figurat që mishëron më mirë këtë frymë është Gorgo, mbretëresha e Spartës.
Sipas traditës antike, kur një grua e huaj e pyeti se përse gratë spartane ishin të vetmet që dukej sikur sundonin burrat e tyre, Gorgo iu përgjigj:
“Sepse vetëm ne lindim burra.”
Përgjigjja përmbledh një pjesë të madhe të ideologjisë spartane.
Gratë nuk shiheshin vetëm si bashkëshorte apo nëna. Ato konsideroheshin pjesë e drejtpërdrejtë e misionit të shtetit, sepse prej tyre pritej të lindnin dhe të rrisnin brezin e ardhshëm të luftëtarëve.
Por kjo “liri” kishte një çmim të rëndë
Është e lehtë t’i shohësh gratë spartane si gra “përpara kohës së tyre”. Në disa drejtime, ato vërtet kishin të drejta dhe hapësira që gratë e tjera të botës greke nuk i gëzonin.
Por kjo nuk ishte liria në kuptimin modern.
Shoqëria spartane kërkonte prej tyre një disiplinë dhe forcë emocionale ekstreme. Nënat duhej të pranonin mundësinë që djemtë e tyre të vdisnin në luftë dhe ideali ishte që humbja të përballohej pa shfaqje dobësie.
Kësaj kulture i është lidhur edhe shprehja e famshme që një nënë spartane thuhej se i drejtonte të birit përpara betejës:
“Kthehu me mburojën ose mbi të.”
Pra, kthehu fitimtar – ose i vdekur.
Liria që kishin gratë spartane ekzistonte brenda një sistemi jashtëzakonisht të ashpër, ku interesat individuale vendoseshin pas interesave të shtetit.
Gratë më të lira të Greqisë së lashtë?
Spartanet kishin edukim, stërvitje fizike, kontroll më të madh mbi trupin dhe një fuqi ekonomike që për shumë gra të tjera të Greqisë së lashtë ishte e paimagjinueshme.
Por ato nuk i fituan këto hapësira sepse shoqëria spartane kishte zbuluar barazinë gjinore.
I fituan sepse Sparta kishte nevojë për to.
Një shtet ku burrat përgatiteshin për luftë kishte nevojë për gra të afta të administronin pronat, të drejtonin familjet, të lindnin dhe rrisnin fëmijët dhe të përballonin mungesën apo vdekjen e burrave.
Në një nga shoqëritë më të militarizuara dhe më të pamëshirshme të botës së lashtë u krijua, nga nevoja, një kategori grash me një shkallë pavarësie që pjesa tjetër e Greqisë nuk ua lejonte grave.
Prandaj historia e grave spartane mbetet kaq interesante edhe sot: fuqia e tyre nuk lindi nga ideja e barazisë, por nga nevoja e një shoqërie që nuk mund t’ia lejonte vetes t’i mbante gjysmën e qytetarëve të saj krejtësisht të pafuqishëm.
Burimi: Greek Reporter
