Prishja e një “mallkimit” që nisi nga fundi i sundimit osman deri te Shqipëria e vitit 2026
Ka një pyetje që çdo brez shqiptarësh ia ka bërë vetes, me forma të ndryshme, por me të njëjtin dhembje: pse një popull që lëviz, punon dhe shkëlqen kudo në botë, nuk arrin të krijojë të njëjtën mirëqenie brenda kufinjve të vet?
Përgjigja nuk gjendet as te “fati”, as te ndonjë e metë e supozuar e karakterit kombëtar. Ajo gjendet në një histori të gjatë e të përsëritur shpërbërjeje institucionale — një histori ku shteti shqiptar, sa herë ka nisur të ngrihet, është ndërprerë, copëtuar ose kapur nga interesa të ngushta, para se të arrijë të bëhet një strukturë e qëndrueshme që i shërben qytetarit të vet.
Fundi i sundimit osman: një komb pa shtet (shek. XVIII – 1912)
Për më shumë se katërqind vjet, tokat shqiptare ishin pjesë e Perandorisë Osmane, të ndara në sanxhaqe e vilajete pa asnjë njësi administrative që t’i përkiste vetëm shqiptarëve. Në shekullin e XVIII dhe fillimin e të XIX-të, u shfaqën pashallëqe të fuqishme gjysmë-autonome — ai i Bushatllinjve në Shkodër dhe, mbi të gjitha, ai i Ali Pashë Tepelenës në Janinë — që treguan një kapacitet të fortë vendor për qeverisje dhe organizim ekonomik.
Por këto ishin projekte personale pushteti, jo themele shtetërore kombëtare: kur Stambolli i shtypi me forcë ushtarake në vitet 1820‑1830, e gjithë ajo strukturë u zhduk bashkë me udhëheqësit e saj, pa lënë pas institucione që t’i mbijetonin rënies së një njeriu.
Kjo është hera e parë e një modeli që do të përsëritet vazhdimisht: pushteti shqiptar organizohet rreth individësh të fortë e jo rreth institucioneve, dhe kur individi bie, bie edhe struktura e infrastruktura që këto individë kishin ngritur.
Lëvizja Kombëtare shqiptare — Lidhja e Prizrenit (1878) e më vonë Rilindja Kombëtare — arriti të ndërtojë vetëdijen kombëtare, gjuhësore dhe kulturore, por arriti shumë vonë krahasuar me fqinjët. Greqia kishte shtetin e vet që nga viti 1830, Serbia dhe Rumania që nga 1878. Shqiptarët hynë të fundit në garën e shtetndërtimit ballkanik, në një kohë kur fqinjët tashmë kishin ushtri, diplomaci dhe ambicie territoriale ndaj vetë tokave shqiptare.
Pavarësia e copëtuar (1912–1913)
Shpallja e Pavarësisë më 28 Nëntor 1912 është një triumf diplomatik i një elite të vogël intelektuale, e rritur në rrethana jashtëzakonisht të pafavorshme: ushtritë ballkanike po pushtonin tashmë territorin shqiptar. Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1913) përcaktoi kufinjtë e shtetit të ri sipas ekuilibrave të fuqive të mëdha e jo sipas hartës etnike — rreth gjysma e popullsisë shqiptare dhe territoresh të tëra (Kosova, pjesë të Çamërisë, Malit të Zi e Maqedonisë) mbetën jashtë shtetit të porsalindur.
Kjo nuk ishte thjesht një padrejtësi historike — ishte një dëmtim strukturor afatgjatë: një komb i ndarë mes disa shteteve nuk mund të ndërtojë as tregun e vet të plotë ekonomik, as një politikë të jashtme koherente, sepse çdo qeveri shqiptare, që nga ai çast, është detyruar të veprojë me shikimin nga jashtë — drejt kufinjve, drejt fqinjëve, drejt fuqive garante — më shumë sesa drejt ndërtimit të brendshëm.
Mbretëria e paqëndrueshme dhe varësia e jashtme (1920–1939)
Shqipëria ndërmjet dy luftërave botërore pa 55 qeveri të ndryshme brenda pak vitesh para se Ahmet Zogu të vendoste një farë stabiliteti si President e më pas kur u kurorëzua Mbret.
Por ky stabilitet u ndërtua mbi një varësi rrënjësore financiare dhe ushtarake nga Italia fashiste, e cila në praktikë e ktheu ekonominë shqiptare në një zgjatim të interesave italiane (koncesionet minerare, huatë e kushtëzuara të SVEA-s). Shteti shqiptar që s’pati kurrë kohën apo hapësirën fiskale për të ndërtuar institucione të pavarura ekonomike — përfundoi duke u pushtuar plotësisht nga Italia në prill 1939.
Izolimi komunist: gjysmë shekulli i humbur (1944–1990)
Nëse ka një periudhë e cila shpjegon më shumë se çdo tjetër pse Shqipëria mbeti prapa Evropës, është diktatura e Enver Hoxhës.
Shqipëria u bë vendi më i izoluar i kontinentit — pas prishjes me Jugosllavinë, pastaj me Bashkimin Sovjetik, e më në fund edhe me Kinën komuniste në 1978, Shqipëria mbeti e vetme, pa aleatë, pa tregti të hapur, pa qarkullim njerëzish apo idesh.
Ekonomia u centralizua plotësisht, prona private u shfuqizua, feja u ndalua zyrtarisht (rast unik në botë), dhe burimet e vendit u përqendruan te paranoja ushtarake —bunkerë dhe tunele betoni u ndërtuan në një vend me pak më shumë se 2 milionë banorë, kapital që në çdo llogari tjetër do të kishte ndërtuar shkolla, spitale e fabrika.
Kur komunizmi ra në 1990‑1991, Shqipëria doli nga izolimi me institucione ekonomike inekzistente për një treg të lirë, me një klasë të tërë menaxheriale pa asnjë përvojë tregtare reale, dhe me një popullsi që s’kishte pasur pasaportë apo mundësi udhëtimi për gati gjysmë shekulli; ato pak individë që i kishin pasaportat ishin të lidhur me struktura të sistemit që ra.
Tranzicioni i dhunshëm dhe rrënimi i besimit (1991–1998)
Dekada e parë e “demokracisë” u shpërbë shpejt në krizë. Skemat piramidale të 1996‑1997 thithën kursimet e një pjese të madhe të familjeve shqiptare dhe, kur u shembën, vendi ra në anarki të armatosur — u plaçkitën depot ushtarake, u vranë mbi 2,000 njerëz, shteti pushoi së funksionuari për muaj të tërë në disa zona. Kjo ngjarje e vetme shpjegon shumë nga mosbesimi thelbësor që qytetarët shqiptarë ende ushqejnë ndaj institucioneve financiare dhe shtetërore: kur shteti dështon kaq katastrofikisht të mbrojë kursimet e njerëzve, pasoja psikologjike dhe ekonomike zgjat me breza.
Emigrimi si valvul sigurie — dhe si simptomë
Që prej 1990-ës, emigrimi është bërë mekanizmi kryesor i mbijetesës ekonomike për miliona shqiptarë. Kjo nuk është thjesht histori e kaluar — është realiteti aktual, i matshëm çdo vit.
Sipas të dhënave më të fundit të INSTAT dhe Eurostat, në vitin 2025 popullsia e Shqipërisë ra në rreth 2.33 milionë banorë, e humbi rreth 1.2% të popullsisë brenda një viti — rënia më e lartë krahasuar me çdo vend tjetër kandidat për anëtarësim në BE në rajon. Vetëm gjatë 2025-ës, bilanci neto i migracionit ishte negativ me mbi 28,500 vetë — pra rreth 28,500 njerëz më shumë u larguan nga vendi sesa u kthyen apo u vendosën në të. Praktikisht, për çdo shqiptar që i shtohet popullsisë përmes lindjes, vendi humbet rreth 25 të tjerë përmes emigrimit.
Kjo hemorragji nuk prek në mënyrë të barabartë të gjitha grupmoshat. Grupmosha 15–29 vjeç, pikërisht ajo më aktive në migracion, është tkurrur me 45 përqind midis 2011 dhe 2025 — një shifër që flet vetë për shkallën e “eksodit të trurit” (brain drain) që po zbraz vendin nga fuqia e tij më prodhuese.
Emigrimi shqiptar nuk është thjesht kërkim aventure apo page më të lartë — është, siç e ka thënë edhe vetë klasa politike shqiptare në debate publike, pasojë e mungesës së perceptuar të meritokracisë dhe të sigurisë afatgjatë në vend. Kur mjekët, inxhinierët dhe infermierët largohen me shumicë, pasoja ndihet drejtpërdrejt te cilësia e shërbimeve publike që mbeten pas — një cikël vetë-ushqyes: sa më shumë largohen profesionistët, aq më keq funksionojnë institucionet, aq më shumë arsye kanë të tjerët për t’u larguar.
Korrupsioni dhe kapja e shtetit nga interesa të ngushta
Nëse largimi fizik i njerëzve është simptoma më e dukshme, shkaku strukturor i vazhdueshëm mbetet dobësia e shtetit ligjor.
Sipas Indeksit të Perceptimit të Korrupsionit të Transparency International për 2025-ën, Shqipëria u vlerësua me 39 pikë nga 100, nën mesataren globale prej 42 pikësh dhe larg standardeve të Bashkimit Evropian. Kjo shënoi një rënie prej 3 pikësh dhe 11 vendesh në renditje krahasuar me vlerësimin e 2024-ës, pikërisht në një moment kur qeveria e Rama ndodhej nën hetim të vazhdueshëm nga Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit (SPAK), ndërsa përplasja mes ekzekutivit dhe gjyqësorit u thellua.
Krijimi i SPAK dhe i Gjykatës së Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (viti 2019, si pjesë e Reformës në Drejtësi) është, në të vërtetë, shenja më domethënëse e progresit institucional të dekadës së fundit.
Për herë të parë, ish-ministra, kryebashkiakë e zyrtarë të lartë po arrestohen e gjykohen. Por vetë rënia e fundit e indeksit tregon diçka thelbësore: ndërtimi i drejtësisë së pavarur në një sistem të kapur prej dekadash nga klientelizmi politik e ekonomik është një proces i ngadaltë, i kundërshtuar fort nga vetë ata që kanë përfituar nga mungesa e tij.
Kjo është, në thelb, arsyeja pse investimi i huaj serioz e afatgjatë vjen ngadalë, pse ndërmarrjet e vogla shqiptare mbeten të vogla, dhe pse çdo qeveri e re trashëgon të njëjtin problem: rregullat e lojës ekonomike nuk janë ende plotësisht të parashikueshme e të barabarta për të gjithë.
Gjeopolitika e sotme: BE-ja si horizont, jo si zgjidhje e menjëhershme
Që prej hapjes zyrtare të negociatave të anëtarësimit me Bashkimin Evropian në tetor 2024, Shqipëria ka hyrë në një fazë të re — më shumë presion reformues nga jashtë, më shumë transparencë e detyruar. Kjo është pozitive dhe e domosdoshme. Por procesi i integrimit është historikisht i ngadaltë, dhe deri sa të përfundojë, mijëra të rinj shqiptarë nuk presin: ata thjesht lëvizin drejt vendeve që tashmë ofrojnë atë çka premtohet vetëm në horizont — paga të parashikueshme, shërbime funksionale, institucione që sillen njësoj me të gjithë.
Përfundim: një histori ndërprerjesh, jo një e metë karakteri
Nga pashallëqet e shpërbëra me forcë në shekullin XIX, te kufinjtë e vendosur nga fuqitë e huaja në 1913, te varësia italiane e viteve ‘30, te izolimi ekstrem komunist, te kaosi i tranzicionit të viteve ‘90, e deri te lufta ende e papërfunduar kundër korrupsionit sot — historia e Shqipërisë është histori e një shteti që rrallëherë ka pasur kohën, hapësirën apo lirinë e plotë për të ndërtuar institucione të qëndrueshme, të pavarura nga vullneti i një njeriu apo i një pushteti të huaj.
Shqiptarët nuk kanë dështuar si popull — çdo shifër diaspore, çdo histori suksesi individual jashtë vendit e vërteton të kundërtën. Ajo që ka dështuar përsëri e përsëri, është vazhdimësia institucionale brenda territorit shqiptar: shteti sa herë fillon të ngrihet, diçka — një pushtim, një izolim, një krizë financiare, një sistem klientelist — e ndërpret para se të konsolidohet plotësisht.
Pyetja për të ardhmen s’është nëse shqiptarët kanë kapacitetin për të lulëzuar — sepse një botë e tërë e ka dëshmuar këtë tashmë. Pyetja është nëse, këtë herë, brezi aktual do të arrijë të prishë “mallkimin” me ciklin e ndërprerjeve dhe të ndërtojë, më në fund, institucione që i mbijetojnë kohës dhe, jo vetëm njeriut apo momentit politik që i krijoi.
© Ky është artikull ekskluziv i KontrasT.al, që gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to” / Artikulli mund të ripublikohet vetёm i shoqëruar me linkun e artikullit origjinal.
