Me Rusinë të zhytur në konfliktin me Ukrainën, Pekini ka kapërcyer Moskën si rivali kryesor i Bashkimit Evropian në Serbi.
Qeveria serbe së fundmi ka nisur ndërtimin e asaj që mund të jetë sistemi i parë i metrosë në Ballkanin Perëndimor. Megjithatë, ky projekt i transportit të shpejtë, larg së qёnurit thjesht një simbol i modernizimit urban, shërben si një indikator i qartë i një orientimi strategjik më të thellë: Beogradi po instrumentalizon gjithnjë e më shumë Kinën si kundërpeshë ndaj Bashkimit Evropian.
I financuar pjesërisht nga Kina dhe Franca, projekti mishëron një formë të sofistikuar arbitrazhi gjeopolitik nga ana e Serbisë. Si vend kandidat për anëtarësim në BE, Serbia mbetet e lidhur ekonomikisht me unionin, por njëkohësisht po thellon varësinë ndaj kapitalit kinez për të nxitur rritjen ekonomike, shpesh duke anashkaluar kërkesat reformuese të Brukselit.
Sipas Nenad Stekić, studiues i lartë në Institutin e Politikës Ndërkombëtare dhe Ekonomisë në Beograd, politika e jashtme serbe po kalon një transformim strukturor. Strategjia tradicionale e “katër shtyllave” – e bazuar në ekuilibrimin midis BE-së, SHBA-së, Rusisë dhe Kinës – po zëvendësohet gradualisht nga një konfigurim “dy e gjysmë shtyllash”: BE-ja dhe SHBA-ja konceptohen si një bllok i vetëm, ndërsa Kina po konsolidohet si shtylla e dytë reale, me Rusinë që rrëshqet në periferi.
“Kina është shndërruar në partnerin kryesor jo-perëndimor të Serbisë dhe në një shtyllë të dytë autentike,” thekson Stekić.
Një marrëdhënie problematike dhe tensionuese
Rritja e rolit të Kinës në Serbi ka potencial të shtojë tensionet me Brukselin, i cili së fundmi paralajmëroi se vendet e Ballkanit Perëndimor mund të humbasin qindra miliona euro fonde për shkak të mungesës së reformave.
Për BE-në, Kina përfaqëson një entitet kompleks dhe ambivalent: njëkohësisht partner negociues, konkurrent ekonomik dhe rival sistemik. Kjo trinomë reflektohet qartë në terrenin serb.
Sipas analistit Marko Todorović, Kina ka shfrytëzuar një boshllëk shumë specifik: nevojën e Beogradit për financim infrastrukture pa kushte dhe për mbështetje politike në momentet kur Brukseli ushtron presion për sundimin e ligjit. Kjo i lejon Serbisë të manovrojë në një hapësirë gri, ku përfiton ekonomikisht pa internalizuar standardet normative të BE-së.
Megjithatë, kjo strategji nuk është pa kosto. Pavarësisht rritjes pesëfish të tregtisë me Kinën që nga viti 2013, BE mbetet partneri kryesor tregtar i Serbisë, duke përbërë rreth 58% të shkëmbimeve totale. Kjo krijon një tension strukturor midis orientimit ekonomik dhe atij politik.
Mungesa e përgjegjshmërisë dhe pasojat e saj
Avantazhi kryesor i Kinës – mungesa e kushtëzimeve politike – është njëkohësisht edhe dobësia e saj. Investimet kineze u mundësojnë autoriteteve serbe të sigurojnë financime të shpejta për projekte madhore, shpesh pa mbikëqyrje parlamentare dhe duke anashkaluar institucionet që BE kërkon të forcojë.
Kjo mungesë transparence ka prodhuar pasoja konkrete politike. Protestat studentore që kanë tronditur Serbinë për më shumë se një vit e gjysmë u nxitën nga shembja tragjike e një strukture betoni në një stacion treni në Novi Sad në nëntor 2024, e ndërtuar nga kompani kineze. Tragjedia, që shkaktoi 16 viktima, u perceptua si rezultat i ndërtimit me cilësi të dobët dhe mungesës së mbikëqyrjes institucionale.
Pavarësisht hetimeve, aktakuzave dhe dorëheqjeve, mungesa e dënimeve konkrete ka thelluar perceptimin e pandëshkueshmërisë, ndërsa mbi 1,000 persona u arrestuan gjatë protestave – një indikator i tensioneve në rritje midis shtetit dhe shoqërisë civile.
Kina si aktor sigurie
Përtej dimensionit ekonomik, Kina po zgjerohet edhe në fushën e sigurisë. Midis viteve 2020 dhe 2024, ajo sillte 57% të importeve të armëve të Serbisë, duke tejkaluar Rusinë dhe Francën së bashku.
Serbia është gjithashtu vendi i parë evropian që ka blerë sistemin kinez të mbrojtjes ajrore FK-3, si dhe raketat supersonike CM-400 AKG, të integrueshme në flotën e MiG-29. Këto zhvillime kanë shkaktuar shqetësime rajonale dhe kanë nxitur një rritje të shpenzimeve ushtarake në vende si Shqipëria, Kosova dhe Kroacia, duke ushqyer narrativën e një gare armatimesh në Ballkan.
Në të njëjtën kohë, bashkëpunimi shtrihet edhe në teknologji sigurie. Serbia përdor pajisje survejimi të kompanisë Huawei, përfshirë rreth 1,000 kamera në kuadër të projektit “Safe Cities”, të afta për njohje fytyre dhe gjurmim targash. Kjo ka ngritur shqetësime serioze mbi privatësinë dhe përdorimin potencial për kontroll politik.
Si NATO ashtu edhe BE po monitorojnë nga afër këtë evoluim, duke parë një integrim progresiv të teknologjisë kineze në strukturat e sigurisë së një vendi kandidat.
Miti rus dhe realiteti kinez
Ndërsa Rusia ruan një rezonancë kulturore dhe historike në Serbi, ndikimi i saj ekonomik dhe strategjik është në rënie. Angazhimi i saj në Ukrainë ka kufizuar aftësinë për investime dhe projekte konkrete.
Në kontrast, Kina ofron kapital, zinxhirë furnizimi globalë dhe një pozicion në Këshillin e Sigurimit të OKB-së, pa barrën reputacionale që Moska mbart aktualisht në kryeqytetet evropiane.
Dilema evropiane
Për BE-në, Serbia paraqet një sfidë paradigmatike. Nga njëra anë, ajo mbetet përfituesja më e madhe e fondeve dhe partneri kryesor ekonomik; nga ana tjetër, ndikimi i saj po gërryhet nga një rival sistemik që operon brenda vetë një shteti kandidat.
Zgjidhja, sipas shumë ekspertëve, kërkon një qasje më të fortë kushtëzimi dhe një theksim të dimensionit tё vlerave të procesit të anëtarësimit, duke e bërë atë njëkohësisht më të besueshëm dhe më të detyrueshëm.
Në këtë kontekst, projekti i metrosë – me vonesat, financimet hibride dhe partneritetet e shumëfishta – shndërrohet në një metaforë të qartë të vetë trajektores së Serbisë: një lëvizje e pasigurt midis Brukselit dhe Pekinit, ku balancimi strategjik rrezikon të kthehet në një ambiguitet kronik.
(Burimi: Euroactiv)
