Qindra liderë dhe diplomatë po mbërrijnë në Nju Jork për ngjarjen më të madhe diplomatike të vitit, por Asambleja e Përgjithshme e OKB-së këtë herë hapet me një paradoks: ndërsa pothuajse e gjithë bota mblidhet nën një çati, disa nga vendimet dhe takimet që mund të kenë peshën më të madhe për rendin botëror mund të zhvillohen jashtë saj.
Më shumë se 130 krerë shtetesh ose qeverish pritet të marrin pjesë në javën e nivelit të lartë, ndërsa debati i përgjithshëm i sesionit të 81-të nis të martën, më 22 shtator. Tema zyrtare është “Rikthimi i besimit, menaxhimi i transformimit: Një OKB që jep rezultate për të gjithë”.
Por besimi është pikërisht ajo që i mungon sistemit ndërkombëtar në këtë moment.
Luftërat në Lindjen e Mesme dhe Ukrainë, frika nga një inteligjencë artificiale që po zhvillohet më shpejt se rregullat për ta kontrolluar, problemet financiare të vetë OKB-së dhe gara për pasardhësin e António Guterres do të jenë pjesë e një jave ku, përtej fjalimeve nga podiumi, vëmendja do të jetë te takimet që zhvillohen në korridore dhe pas dyerve të mbyllura.
Trump-Zelensky, SHBA-Iran dhe një marrëveshje për Groenlandën
Një prej takimeve më të rëndësishme pritet të jetë ai mes Donald Trump dhe presidentit ukrainas Volodymyr Zelensky.
Zelensky ka konfirmuar se të dy do të takohen në Nju Jork, në një moment kur përpjekjet diplomatike për luftën me Rusinë vazhdojnë paralelisht me përshkallëzimin e sulmeve në terren. Takimi vjen pasi të dërguarit amerikanë Steve Witkoff dhe Jared Kushner zhvilluan më herët këtë muaj takime të veçanta me Zelenskyn në Kiev dhe Vladimir Putinin në Moskë.
Në të njëjtën kohë, ministri i Jashtëm rus Sergey Lavrov pritet të takohet me Sekretarin amerikan të Shtetit Marco Rubio. Putin vetë nuk pritet të jetë në Nju Jork.
Por Ukraina nuk do të jetë e vetmja luftë në tryezë.
Trump pritet të takohet të martën me udhëheqës të vendeve të Gjirit për të diskutuar fazën e ardhshme të konfliktit me Iranin, ndërsa presidenti iranian Masoud Pezeshkian mund të prodhojë një prej pamjeve më të pazakonta të Asamblesë së këtij viti: të flasë në Nju Jork ndërkohë që vendi i tij është në konflikt të drejtpërdrejtë me Shtetet e Bashkuara.
Administrata amerikane ka lejuar delegacionin kryesor iranian të marrë pjesë, duke thënë se po respekton detyrimet e SHBA-së si vend pritës i OKB-së, por delegacioni do t’u nënshtrohet kufizimeve të lëvizjes dhe sanksioneve.
Një tjetër marrëveshje e pazakontë mund të formalizohet pikërisht gjatë kësaj jave. Sipas CNN, Trump pritet të nënshkruajë një marrëveshje të negociuar me Danimarkën dhe Groenlandën që do t’u jepte Shteteve të Bashkuara “kontroll të përhershëm” mbi sigurinë e Groenlandës, vetëm disa muaj pasi presidenti amerikan kishte kërcënuar se mund ta merrte ishullin edhe me forcë. Ende nuk është e qartë se si marrëveshja e re do të ndryshojë nga prania e gjerë ushtarake që SHBA-ja ka tashmë atje.
Xi mund të mungojë?
Një prej pikëpyetjeve të javës është presidenti kinez Xi Jinping.
Xi pritet të jetë në Uashington për një vizitë shtetërore ndërkohë që zhvillohet Asambleja e Përgjithshme dhe mund të mos paraqitet fare në Nju Jork. Herën e fundit që ai iu drejtua Asamblesë ishte në vitin 2021, përmes videos.
Nëse Trump dhe Xi zhvillojnë diplomacinë mes dy ekonomive më të mëdha të botës në Uashington, ndërsa më shumë se 130 udhëheqës të tjerë janë mbledhur në selinë e OKB-së, kontrasti do të jetë i fortë.
Daniel Forti, drejtues për çështjet e OKB-së në International Crisis Group, e përshkruan këtë si një “split screen” të vështirë për organizatën: dy fuqitë më të mëdha të botës duke negociuar mes tyre, ndërsa institucioni i krijuar për diplomacinë shumëpalëshe zhvillon takimin e tij më të rëndësishëm të vitit.
Sa rëndësi ka ende institucioni në një botë ku fuqitë e mëdha preferojnë gjithnjë e më shpesh të negociojnë drejtpërdrejt?
Palestina rikthehet në podium, por Abbas jo në Nju Jork
Lufta dhe e ardhmja e Gazës do të jenë një tjetër bosht i javës.
Franca planifikon një takim pasues për zgjidhjen me dy shtete, pasi Parisi dhe disa vende të tjera perëndimore njohën shtetin palestinez gjatë zhvillimeve të Asamblesë së vitit të kaluar.
Presidenti i Autoritetit Palestinez Mahmoud Abbas është programuar të flasë të enjten, përpara kryeministrit izraelit Benjamin Netanyahu.
Por Abbas pothuajse me siguri nuk do të jetë fizikisht në sallë.
Administrata Trump i ka refuzuar përsëri vizën dhe, për këtë arsye, ai pritet t’i drejtohet Asamblesë përmes videos. Netanyahu do të flasë po të enjten. Vitin e kaluar, shumë delegacione u larguan nga salla gjatë fjalimit të kryeministrit izraelit.
Nga luftërat te frika e re: inteligjenca artificiale
Megjithatë, këtë vit OKB-ja nuk do të diskutojë vetëm për luftërat që bota tashmë i njeh.
Një pjesë e rëndësishme e axhendës do t’i kushtohet një rreziku shumë më të ri: inteligjencës artificiale.
Për António Guterres, çështja është bërë një nga temat kryesore të muajve të fundit të mandatit të tij. Sekretari i Përgjithshëm ka paralajmëruar se bota nuk mund të përballojë një “garë drejt fundit” për standardet e sigurisë së AI dhe ka kërkuar bashkëpunim ndërkombëtar për kontrollin e sistemeve gjithnjë e më të fuqishme.
Vetëm në konferencën e fundit për shtyp përpara Asamblesë, Guterres i kushtoi më shumë se gjysmën e kohës inteligjencës artificiale.
Të hënën, përfaqësues të industrisë së teknologjisë dhe diplomatë marrin pjesë në një konferencë për bashkëpunimin digjital. Të mërkurën, AI do të shkojë edhe në Këshillin e Sigurimit.
Mes personave që pritet t’i drejtohen Këshillit është edhe drejtuesi i OpenAI, Sam Altman, në një takim të fokusuar te ndikimi i inteligjencës artificiale mbi sigurinë ndërkombëtare dhe nevoja për standarde të përbashkëta sigurie.
Kjo e vendos AI-në në një pozicion që vetëm pak vite më parë do të dukej e pamundur: në të njëjtën axhendë të sigurisë globale me luftërat, armët dhe konfliktet mes shteteve.
Asambleja e fundit e Guterres
Kjo do të jetë gjithashtu Asambleja e fundit e António Guterres si Sekretar i Përgjithshëm.
Pas dhjetë vjetësh në krye të organizatës, mandati i tij përfundon në fund të vitit dhe gara për pasardhësin po zhvillohet paralelisht me javën e nivelit të lartë.
Një votim informal në Këshillin e Sigurimit të premten nxori me një avantazh të ngushtë ish-zëvendëspresidenten e Kosta Rikës, Rebeca Grynspan, sipas burimeve diplomatike të cituara nga Reuters.
Shtetet e Bashkuara nuk kanë mbështetur ende zyrtarisht një kandidat, por kanë bërë të qartë se presin ndryshime nga drejtuesi i ardhshëm i organizatës.
Për Guterres, ndërkohë, fjalimi i fundit do të jetë edhe mundësia për të mbrojtur trashëgiminë e një dekade në të cilën OKB-ja është përballur me luftëra të mëdha, ndryshimet klimatike, pandeminë, krizat e zhvillimit dhe, në fund të mandatit të tij, ngritjen e inteligjencës artificiale.
SHBA paguan një pjesë të borxhit, por dyshimi për OKB-në mbetet
Ekziston edhe një problem shumë më praktik: paratë.
OKB-ja hyn në Asamblenë e këtij viti në një situatë financiare disi më të qëndrueshme se një vit më parë, kur organizata përballej me një krizë të rëndë dhe me mundësinë e shkurtimeve të mëdha amerikane.
Administrata Trump ka dërguar së fundmi 827 milionë dollarë në detyrime ndaj OKB-së, megjithëse Shtetet e Bashkuara vazhdojnë t’i detyrohen organizatës rreth 4 miliardë dollarë.
Por problemi financiar është vetëm një pjesë e krizës së organizatës.
Vitin e kaluar, nga vetë podiumi i Asamblesë, Trump shtroi pyetjen më të drejtpërdrejtë të mundshme: “Cili është qëllimi i Kombeve të Bashkuara?”
Ai akuzoi organizatën se kishte potencial të jashtëzakonshëm, por se shpesh kufizohej në deklarata të forta që nuk pasoheshin nga veprime.
Një vit më vonë, kjo pyetje është ndoshta edhe më aktuale.
OKB-ja po mbledh përsëri pothuajse të gjithë botën në Nju Jork, ndërsa luftërat vazhdojnë në Ukrainë, Lindjen e Mesme, Sudan, Kongo dhe Myanmar dhe fuqitë e mëdha po konkurrojnë jo vetëm për territore, energji dhe tregti, por tashmë edhe për kontrollin e teknologjisë që mund të përcaktojë dekadat e ardhshme.
E megjithatë, argumenti për ekzistencën e saj mund të jetë pikërisht fakti që bota është bërë kaq e fragmentuar.
Edhe në një moment kur OKB-ja duket më pak e aftë për t’i detyruar fuqitë e mëdha të ndryshojnë sjellje, ajo mbetet i vetmi forum ku pothuajse çdo shtet i botës mund të ulet në të njëjtën sallë.
Kështu, historia më e madhe e Asamblesë së këtij viti mund të mos jetë asnjë prej fjalimeve që do të mbahen në podium.
Mund të jetë përgjigjja që do të japë vetë java ndaj një pyetjeje shumë më të madhe:
Në një botë ku luftërat vazhdojnë, fuqitë e mëdha negociojnë gjithnjë e më shumë jashtë institucioneve shumëpalëshe dhe inteligjenca artificiale po krijon rreziqe që asnjë shtet nuk mund t’i kontrollojë i vetëm, a është OKB-ja duke humbur rëndësinë — apo pikërisht tani është momenti kur bota ka më shumë nevojë për të?
