Rreth një vit pas nisjes së pagesave të para të lidhura me reformat, zbatimi i pabarabartë i planit ka nxjerrë në pah hendeqe të mëdha në vullnetin politik të vendeve të rajonit.
Më shumë se një vit pas nisjes së Planit të Rritjes së BE-së prej 6 miliardë eurosh për Ballkanin Perëndimor, vetëm Mali i Zi, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut kanë arritur të sigurojnë më shumë se një pagesë të lidhur me përmbushjen e reformave.
Përparimi i pabarabartë tregon se paqëndrueshmëria politike po i pengon disa vende të ecin përpara, por ngre gjithashtu pikëpyetje nëse qeveritë po ndërmarrin ndryshime të qëndrueshme apo thjesht po përmbushin afatet për të siguruar financimin.
Komisioni Evropian e nisi këtë plan në vitin 2023 me synimin për të përshpejtuar procesin e anëtarësimit në BE. Ai e lidh financimin me reforma të caktuara ekonomike, institucionale dhe në fushën e shtetit të së drejtës, ndërsa gradualisht u jep gjashtë vendeve të rajonit akses më të madh në pjesë të tregut të vetëm evropian.
“Plani i Rritjes është përshpejtuesi i Ballkanit Perëndimor drejt familjes europiane”, deklaroi Marta Kos, komisionerja për Zgjerimin, gjatë një vizite në Shkup vitin e kaluar.
Por Marko Todorović, analist në Qendrën Evropiane të Politikave në Beograd, tha se plani nuk ka përmbushur pritshmëritë.
“U paraqit si një mekanizëm për konvergjencën socio-ekonomike dhe aksesin në tregun e vetëm, por në raport me këtë premtim, rezultatet kanë qenë dukshëm nën pritshmëritë”, tha ai.
Kosova dhe Bosnjë-Hercegovina
Kosova mori 61.8 milionë euro në formën e parafinancimit në prill, por një krizë politike 18-mujore ka penguar aftësinë e saj për të çuar përpara reformat.
Raportuesi i Parlamentit Evropian për Kosovën, Riho Terras, i tha Euractiv se vendi nuk mund të ecë përpara derisa kriza të zgjidhet.
Sipas qeverisë, Kosova së fundmi humbi rreth 40 milionë euro pasi nuk përmbushi objektivat e reformave që duhej të realizoheshin deri në fund të qershorit. Nëse vendi vazhdon të mbetet pa një qeveri funksionale, e aftë të miratojë ligjet e kërkuara, humbjet mund të arrijnë deri në 250 milionë euro deri në fund të vitit.
Bosnjë-Hercegovina ende nuk ka përfunduar asnjë prej reformave të parashikuara nga plani dhe, për këtë arsye, nuk ka mundur të ketë akses në fondet.
Shefja e politikës së jashtme të BE-së, Kaja Kallas, paralajmëroi gjatë një vizite të fundit në Sarajevë se vonesat e mëtejshme do të nënkuptonin humbje të mëtejshme financiare. Bosnjë-Hercegovina ka humbur tashmë 108 milionë euro dhe mund të humbasë më shumë se 370 milionë euro deri në fund të vitit.
Në të dyja vendet, pengesa kryesore është paraliza politike, e cila i pengon qeveritë të marrin vendimet e nevojshme për të përfituar nga fondet.
Edhe Serbia është përballur me vështirësi, në një situatë që raportuesi Tonino Picula e ka cilësuar si “rrëshqitje demokratike”.
Serbia mori një disbursim në janar, por Picula ka kërkuar pezullimin e pagesave të mëtejshme deri në momentin kur Beogradi të dëshmojë një angazhim më të fortë ndaj reformave të kërkuara nga BE-ja.
“Serbia ka një administratë të aftë dhe një shumicë parlamentare komode, ndaj mosrealizimi i objektivave është çështje përparësish”, tha Todorović. “Presioni tani do të rritet, pasi fondet e pashpenzuara mund t’u rialokohen vendeve që janë në krye të garës.”
Vendet kryesuese
Ndërkohë, Maqedonia e Veriut, Shqipëria dhe Mali i Zi kanë siguruar disa disbursime, pavarësisht se edhe ato përballen me ndarje të brendshme politike.
Shumicat e qëndrueshme qeverisëse, si në Shqipëri, dhe kompromiset politike, si në Malin e Zi, kanë ndihmuar në çuarjen përpara të reformave.
Por Nevenka Vuksanović, drejtoreshë e Qendrës për Demokraci dhe të Drejta të Njeriut në Podgoricë, paralajmëroi se përparimi që duket në shifrat kryesore të Malit të Zi nuk përkthehet gjithmonë në ndryshime strukturore të verifikueshme.
“Ajo që shoh në të vërtetë, kur e analizoj sektor më sektor, është një model i qëndrueshëm: objektivat sasiorë përmbushen ose tejkalohen, ndërsa dokumentacioni i nevojshëm për të verifikuar në mënyrë të pavarur se çfarë nënkuptojnë këto shifra shpesh mungon, nuk publikohet ose dorëzohet në një formë që nuk mund të kontrollohet”, i tha ajo Euractiv.
Sipas saj, hendeku ndërmjet progresit të deklaruar dhe atij të verifikueshëm ishte më i madh “pikërisht në fushat që BE-ja i vlerëson më shumë – pavarësinë e gjyqësorit dhe shtetin e së drejtës”.
Edhe Maqedonia e Veriut ka vijuar përpara me masat e parashikuara nga plani, ndonëse ende nuk ka miratuar ndryshimet kushtetuese të nevojshme për të avancuar negociatat e anëtarësimit në BE.
Megjithatë, Todorović paralajmëroi se miratimi i reformave nuk do të thotë domosdoshmërisht se ato do të zbatohen ose do të ruhen siç duhet në praktikë.
“Nëse paguhesh për miratimin e një ligji brenda një afati të caktuar, ti e miraton ligjin dhe shqetësohesh për zbatimin më vonë”, tha ai.
Megjithatë, sipas tij, “ajo që Plani i Rritjes ka sjellë është një listë e përbashkët, publike dhe me afate të përcaktuara e angazhimeve, ku çdo hap ka edhe çmimin e vet”, duke e cilësuar këtë si një instrument më të mprehtë sesa standardet e vjetra të anëtarësimit të BE-së, të cilat ishin më të hapura dhe pa një afat të përcaktuar qartë.
Një zëdhënës i Komisionit Evropian i tha Euractiv se programi shërben njëkohësisht si instrument integrimi dhe si një test për aftësinë e qeverive për të realizuar reformat.
Viti i parë tregon se stimujt financiarë mund ta përshpejtojnë ndryshimin, por tregon gjithashtu se paratë nuk mund të kompensojnë paralizën politike, dobësinë institucionale apo mungesën e një angazhimi afatgjatë.
Burimi: Euractiv, pёrshtatur nё shqip nga kontrasT.al
