Një paralajmërim i bërë më shumë se dy shekuj më parë po rikthehet në qendër të debatit amerikan: demokracitë mund të mos rrëzohen vetëm nga armiqtë e jashtëm, por edhe të dobësohen dhe të shkatërrohen nga brenda. Sot, kërcënimi që ngre më shumë pikëpyetje për Shtetet e Bashkuara është borxhi publik, i cili po i afrohet shifrës marramendëse prej 40 trilionë dollarësh.
John Adams, presidenti i dytë i Shteteve të Bashkuara dhe një prej arkitektëve të republikës amerikane, kishte një vështrim thellësisht realist mbi natyrën e demokracisë. Paralajmërimi i tij se një demokraci mund të konsumojë, të rraskapitë dhe përfundimisht të shkatërrojë vetveten tingëllon sot më aktual se kurrë.
Thelbi i shqetësimit nuk është vetëm niveli absolut i borxhit amerikan, por mënyra se si ai është krijuar dhe vazhdon të rritet. Sipas analizës së publikuar nga Fox News, deficitet vjetore amerikane vazhdojnë të shtojnë rreth 2–3 trilionë dollarë në borxh, ndërkohë që qeveria federale vijon të financojë shpenzimet përmes huamarrjes.
Kjo situatë bëhet edhe më shqetësuese sepse Shtetet e Bashkuara nuk përballen thjesht me një problem kontabël. Borxhi është një detyrim që kërkon rifinancim, pagesë interesash dhe besim të vazhdueshëm të investitorëve se Thesari amerikan do të jetë në gjendje të përmbushë detyrimet e tij.
Një kërcënim që nuk duket menjëherë
Në pamje të parë, ekonomia amerikane nuk të jep përshtypjen e një vendi në prag të krizës.
Punësimi mbetet relativisht i fortë, tregjet financiare kanë arritur nivele të larta dhe miliona amerikanë kanë krijuar pasuri të konsiderueshme. Shtetet e Bashkuara vazhdojnë të jenë ekonomia dominuese e sistemit global.
Pikërisht këtu qëndron rreziku.
Krizat financiare shpesh nuk shfaqen në momentin kur problemi krijohet, por kur besimi humbet. Për vite me radhë, borxhi mund të rritet gradualisht pa shkaktuar një tronditje të menjëhershme. Por, kur kreditorët dhe investitorët fillojnë të dyshojnë në aftësinë e një shteti për të administruar financat e veta, kostoja e huamarrjes mund të rritet me shpejtësi dhe hapësira për reagim mund të ngushtohet dramatikisht.
Në këtë kuptim, borxhi mund tё krahasohet me një dëmtim të akumuluar nga “një mijë prerje”: secila duket e menaxhueshme, por efekti i tyre i përbashkët mund të bëhet fatal.
Nga problemi fiskal te siguria kombëtare
Shqetësimi për borxhin amerikan nuk është i kufizuar vetëm te ekonomia.
Që në vitin 2010, ish-kryetari i Shefave të Shtabeve të Bashkuara, admirali Mike Mullen, e kishte cilësuar borxhin si një prej kërcënimeve më të rëndësishme për sigurinë kombëtare amerikane. Ndërkohë, raportet financiare të vetë qeverisë amerikane kanë paralajmëruar prej vitesh se trajektorja aktuale fiskale është e paqëndrueshme.
Arsyeja është e thjeshtë: fuqia e një shteti nuk matet vetëm me ushtrinë, teknologjinë apo madhësinë e ekonomisë së tij. Ajo varet edhe nga aftësia e tij për të financuar në mënyrë të qëndrueshme institucionet, mbrojtjen, investimet publike dhe angazhimet ndërkombëtare.
Një shtet financiarisht i dobësuar ka më pak liri veprimi. Një pjesë gjithnjë e më e madhe e burimeve publike mund të shkojë për shërbimin e borxhit, në vend që të përdoret për investime, siguri, inovacion apo politika sociale.
Çfarë ndodh nëse humbet besimi?
Skenari më shqetësues do të ishte një moment kur investitorët të kërkonin interesa dukshëm më të larta për të vazhduar financimin e borxhit amerikan ose, në skenarin më të keq, të fillonin të vinin në dyshim aftësinë e Uashingtonit për të menaxhuar financat publike.
Atëherë problemi do të mund të shndërrohej nga një krizë fiskale në një krizë sistemike.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për Shtetet e Bashkuara sepse ekonomia amerikane është aq e integruar me sistemin financiar global, sa një krizë serioze e besimit ndaj borxhit amerikan nuk do të kufizohej brenda kufijve të SHBA-së. Pasojat do të mund të përhapeshin në tregjet ndërkombëtare, sistemin bankar, monedhat, normat e interesit dhe ekonomitë e vendeve të tjera.
Këtu qëndron edhe dallimi me krizat e vendeve më të vogla. Një ekonomi e vogël mund të kërkojë ndihmë nga institucione ndërkombëtare. Por çfarë ndodh kur problemi prek vetë vendin që qëndron në qendër të sistemit financiar botëror?
Paralajmërimi i Adams
Megjithatë, nuk është se kolapsi amerikan është i pashmangshëm.
Përkundrazi, koha për të ndërmarrë veprime është përpara krizës, jo pasi ajo të ketë shpërthyer.
Në fund të fundit, paralajmërimi i John Adams nuk lidhet vetëm me borxhin. Ai lidhet me një parim më të gjerë: institucionet e lira nuk mbijetojnë automatikisht.
Një republikë demokratike kërkon qytetarë të informuar, përgjegjësi fiskale, institucione të forta dhe një kulturë politike që është në gjendje të mendojë përtej ciklit të ardhshëm elektoral.
Themeluesit amerikanë e ndërtuan sistemin kushtetues mbi idenë e kufizimit të pushtetit, mbrojtjes së lirive individuale dhe përgjegjësisë publike. Pikërisht këto parime duhet të rikthehen në qendër të debatit amerikan për financat publike.
Një mësim edhe për demokracitë e tjera
Debati amerikan ka një dimension shumë më të gjerë.
Historia politike dhe ekonomike tregon se demokracitë nuk dobësohen domosdoshmërisht përmes një ngjarjeje të vetme dramatike. Shpesh, erozioni ndodh gradualisht: shpenzime të tepërta, borxhe të akumuluara, institucione të dobësuara, populizëm fiskal, mungesë përgjegjësie politike dhe një shoqëri që mësohet të besojë se kostoja e sotme mund t’u lihet brezave të ardhshëm.
Kjo është ndoshta pjesa më e rëndësishme e paralajmërimit të John Adams.
Rreziku për një demokraci nuk është vetëm kur njerëzit pushojnë së besuari te demokracia. Rreziku fillon edhe kur qytetarët pushojnë së kërkuari përgjegjësi nga ata që e qeverisin atë.
Borxhi amerikan është, në këtë kuptim, më shumë se një numër. Ai është një test i aftësisë së një demokracie për të marrë vendime të vështira sot për të mbrojtur stabilitetin e së nesërmes.
Amerika ka kaluar luftëra, depresione ekonomike, kriza financiare dhe tronditje politike. Fuqia e saj historike ka qenë pikërisht aftësia për t’u përshtatur dhe për të korrigjuar kursin.
Nё fund nuk duhet harruar paralajmërimi i Adams se, vetëshkatërrimi i një demokracie nuk ka nevojë të vijë me një shpërthim të vetëm. Mund të vijë gradualisht, përmes një mijë vendimeve që duken të vogla—derisa një ditë të mos jenë më të tilla.
Burimi: Fox News
