“Starchitects, shkoni në shtëpi”: çfarë fshihet pas bumit të jashtëzakonshëm të ndërtimit në Shqipëri?
Nga Oliver Wainwright
Gjashtëdhjetë studio të njohura arkitekture nga e gjithë bota kanë hedhur ide për 500 projekte që bien në sy në mbarë Shqipërinë, duke shkaktuar zemërim dhe protesta. Tani ato po promovohen në një botim prej 800 faqesh, të cilin disa po e quajnë “provën që i zbulon të gjitha”.
Vjeshtën e kaluar po bisedoja me një arkitekt të njohur në Nju Jork, kur telefoni i tij nuk pushonte së vibruari. Më në fund kontrolloi mesazhet dhe qeshi.
“Ah, grupi ‘Ushtria Shqiptare e Arkitekturës’ po zien sërish”, tha. “Duket se Edi ka disa projekte të reja për ne.”
Edi ishte Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë që prej vitit 2013, i cili ka mbikëqyrur transformimin e shpejtë të këtij ish-vendi komunist përmes një morie projektesh ndërtimore spektakolare. Në Tiranë janë ngritur kulla me forma të përdredhura, krahas hapësirave publike të vlerësuara me çmime, resorteve mbresëlënëse në bregdet dhe shumë vizioneve të tjera marramendëse që pritet të realizohen – të gjitha tashmë të mbledhura në një libër të ri voluminoz, The Albanian Files.
Rezulton se transformimi i vendit koordinohet pjesërisht përmes një grupi në WhatsApp (“Albanian ArchArmy”, shkurt), ku bëjnë pjesë disa prej arkitektëve më të famshëm në botë. Është një forum ku ndahen arritjet, festohen projektet e reja dhe kryeministri-patron përgëzohet me entuziazëm për guximin dhe kurajën e tij.
Arkitekti nga Nju Jorku e përshkruan situatën si në një film me superheronj: Rama jep sinjalin dhe “starchitects” të botës mblidhen për t’i ardhur në ndihmë me projektet e tyre të guximshme. Po të shohësh me vëmendje, ndoshta mund të dallosh edhe shqiponjën shqiptare dykrenare të projektuar në qiellin e natës.
Biseda në WhatsApp mund të jetë konfidenciale, por The Albanian Files është gjëja më e afërt me të. Është një dokument i jashtëzakonshëm, si për arsyet e synuara, ashtu edhe për ato të pasynuara. Në parathënien e tij, Rama e përshkruan librin si “një dëshmi të çmuar nga prapaskena” të një procesi që po “e ngre Shqipërinë në një mënyrë që askush nuk e kishte parashikuar”. Është një katalog mbresëlënës ëndrrash, ku 60 studio ndërkombëtare – dhe asnjë shqiptare – paraqesin planet e tyre për më shumë se 500 projekte në të gjithë vendin.
Megjithatë, për kritikët e Ramës, libri është një dosje provash prej 800 faqesh dhe 2,2 kilogramësh. Ata ngrenë shqetësime për mungesën e transparencës në vendimmarrje, shkatërrimin e trashëgimisë, dëbimet me forcë, cenimin e peizazheve të mbrojtura dhe rolin e industrisë shqiptare të ndërtimit në pastrimin e parave të krimit të organizuar. Botimi është i mbushur me dëshmi të drejtpërdrejta të arkitektëve për përvojat e tyre dhe një deputet i opozitës e ka quajtur atë “smoking gun” – provën që zbulon gjithçka – megjithëse nuk ka asnjë pretendim se arkitektët janë përfshirë në ndonjë veprim të paligjshëm. Rama ka të drejtë kur thotë se askush nuk e kishte parashikuar këtë: shumica e projekteve të paraqitura në faqet e librit përbëjnë lajm edhe për vetë popullsinë vendase, e cila ka reaguar me zemërim.
“Starchitects, shkoni në shtëpi!”, shkruhej në një pankartë gjatë një proteste të zhurmshme në qershor, jashtë një godine në Tiranë, ku shumë prej arkitektëve të përfshirë në libër ishin mbledhur për një aktivitet ekskluziv për të promovuar punën e tyre dhe për të lançuar botimin. “Ku është publiku?”, shkruhej në një tjetër. Biletat për festivalin e arkitekturës, të titulluar Landscapes of Abundance, kushtonin deri në 200 euro, në një vend ku paga mujore mesatare është 700 euro. Festivali u zhvillua në një moment të tensionuar, vetëm pak javë pasi protesta të mëdha kombëtare ishin nxitur nga planet shumëmiliardëshe për zhvillimin e rezervatit natyror të Zvërnecit dhe ishullit të afërt të Sazanit në një resort luksoz, të mbështetur nga familja Trump.
E quajtur “revolucioni i flamingove”, në referencë të habitateve delikate që, sipas kritikëve, do të dëmtohen nga projekti, protesta tashmë ka vazhduar për më shumë se 120 ditë, ndërsa thirrjet për dorëheqjen e Ramës janë bërë gjithnjë e më të forta. Arkitektura, krejt papritur, është gjendur në vijën e zjarrit.
“Ndjesia është sikur jeton në një mbretëri autokratike”, thotë Lorin Kadiu, drejtor i Citizens.al, një platformë investigative lajmesh që ka ndjekur projektet e ndërtimit në Shqipëri që prej vitit 2018. “Nuk është vetëm mungesa e transparencës, por fakti që të gjithë duhet t’u nënshtrohemi shijeve estetike të një personi. I gjithë vendi duhet të lyhet ashtu siç dëshiron ai.”
Rama, i cili është formuar si piktor, u bë fillimisht i njohur si kryetar i Bashkisë së Tiranës në vitet 2000, kur tërhoqi vëmendjen ndërkombëtare me programin e tij për lyerjen e blloqeve të zymta të periudhës komuniste me një ylber ngjyrash të gjalla. Transformimi, i lirë dhe gazmor, funksionoi dhe Rama u vlerësua për qasjen e tij artistike jokonvencionale.
Por sot shumë prej ish-mbështetësve të tij mendojnë se ambiciet e tij arkitekturore kanë shkuar tepër larg. Një letër e hapur, e shpërndarë gjatë protestave, denonconte “art-washing-un e politikës së buldozerëve” dhe pyeste arkitektët e mbledhur nëse u pëlqente “liria për të bërë këtu atë që në vendet tuaja do të ishte e ndaluar, do të kundërshtohej ose, në një mënyrë tjetër, do të bëhej e pamundur”. Nga arkitektët e kontaktuar nga The Guardian, vetëm njëri u përgjigj, duke thënë se në Shqipëri nuk bën asgjë që nuk do t’i lejohej ta bënte në një vend tjetër. Ai shtoi se “liria në Shqipëri është sigurisht joshëse dhe, pikërisht për këtë arsye, përgjegjësia personale është më e madhe”.
Siç shkruan Rama në mënyrë domethënëse në parathënien e The Albanian Files, arkitektët tërhiqen për të punuar në Shqipëri nga “liria prej ‘jo’-së në të gjitha format e saj”. Faqet e librit janë të mbushura me vizione për brigje të virgjëra, pyje të gjelbëruara dhe duna e laguna të paprekura. Në Gjipe, një gji që shumë e konsiderojnë plazhin e fundit të virgjër të jugut të Shqipërisë, studioja holandeze MVRDV ka propozuar një hotel prej xhami të pasqyruar, që do të shtrihej mbi grykë, “si një xhevahir në vijën bregdetare”.
Ky projekt vjen menjëherë pas kullës së tyre të apartamenteve në Tiranë, të formësuar si koka e Skënderbeut, heroit kombëtar të Shqipërisë – e cila gjithashtu ka një ngjashmëri të habitshme me Ramën. Në zonën e mbrojtur të dunave të Ranës së Hedhun, arkitekti i njohur portugez Álvaro Siza ka hartuar masterplanin e një zhvillimi në shpatin e kodrës, me teleferik dhe një kullë në plazh.
Disa faqe më tej, mjeshtri zviceran Valerio Olgiati propozon një grup kullash prej betoni që ngrihen nga rëra, të shpuara nga dritare me pamje mbrojtëse. Duket sikur mund të jetë duke u përgatitur për të zmbrapsur një pushtim nga deti.
Transformimi luksoz i bregdetit vazhdon me projektuesin fiorentin të jahteve luksoze Luca Dini, motoja e studios së të cilit është: “të mahnisë edhe më kërkuesit”. Ai paraqet një udhëtim të ilustruar përmes 17 projekteve të tij, përfshirë Life Marina Complex, që shtrihet përgjatë shtatë kilometrave vijë bregdetare të virgjër pranë Sarandës, dhe resortin Atara, me një “kurorë” të artë që qëndron pezull mbi shkëmbinj si një tjetër pikë vrojtimi ushtarak. Situata arrin thuajse në parodi kur ilustrimet e tij në stilin e një libri komik përfundojnë me imazhin e një superjahti që fluturon mbi horizontin urban, ndërsa vetë projektuesi deklaron nga kuverta: “[ne] krijojmë hapësira që harmonizohen me mjedisin”.
Fotografia: Oliver Wainwright/Lars Müller Publishers
Redaktorja e librit, Anneke Abhelakh, u kërkoi arkitektëve t’i shkruanin vetë tekstet e tyre dhe ato janë befasuese për sinqeritetin që përmbajnë. Në disa momente libri lexohet si transkripti i një mikrofoni të lënë hapur pa dashje. “Për shkak se nuk ka shumë rregulla dhe klientët e mi kujdesen shumë pak për kontekstin”, shkruan arkitekti me bazë në Berlin Sam Chermayeff, “jemi të detyruar të mendojmë vetë për vlerat tona”. Ai rrëfen përvojën “vërtet të egër” të punës në Shqipëri, përfshirë mënyrën se si u telefonua papritur nga një prej bashkëpunëtorëve të Ramës dhe, shumë shpejt, iu kërkua të projektonte dy kulla në Tiranë, me një sipërfaqe totale prej 45.000 metrash katrorë – jo pak për një projektues më shumë i njohur për kuzhinat eksperimentale.
“Sigurisht që pranova”, shton ai, “pa e kuptuar vërtet se çfarë po ndodhte”. I kontaktuar për koment, Chermayeff u përgjigj: “Klientëve shqiptarë u bëj të njëjtat pyetje që u bëj klientëve në çdo vend tjetër dhe marr të njëjtat garanci”, duke shtuar se “ashtu si në Gjermani apo SHBA, në të vërtetë nuk di më shumë sesa ajo që më thuhet” dhe se nuk punon brenda apo pranë zonave të mbrojtura. “Nuk bëj asgjë”, shtoi ai, “që nuk do ta bëja në një vend tjetër”.
Arkitekti austriak Chris Precht përshkruan se si vetë Rama e kontaktoi në Instagram, “duke më pyetur nëse do të isha i interesuar të punoja në Shqipëri”. Sot ai ka 29 projekte në emrin e tij, përfshirë një “Kopsht të Edenit” me vlerë 4 milionë euro, të ndërtuar në oborrin e vetë Kryeministrisë.
“Është një realitet i paimagjinueshëm”, thotë grupimi i arkitektëve dhe urbanistëve shqiptarë Arkitektët Shqiptarë, i cili ka krijuar një databazë online të të gjitha projekteve – të publikuar në shqip, ndryshe nga libri. “Një grup i ngushtë arkitektësh të huaj kontaktohet drejtpërdrejt nga zyra e kryeministrit dhe marrin projekte pa procedurë konkurruese.”
Fotografia: Oliver Wainwright/Lars Müller Publishers
Arkitektët e huaj e përshkruajnë ndryshe situatën. “Rama nuk i emëron kurrë vetë arkitektët”, më thotë një anëtar i grupit ArchArmy. “Por ai i prezanton me zhvilluesit. Dhe kuptohet se, nëse ata zgjedhin një prej arkitektëve të tij, [zhvilluesit] do të marrin leje për të ndërtuar atë që duan.”
Rama i ka mohuar vazhdimisht këto akuza. Në një intervistë të tensionuar me CNN në qershor, ai i denoncoi pretendimet për korrupsion si “fake news”. Prej kohësh ai ka këmbëngulur se protestat më të gjera janë nxitur nga armiqtë e presidentit amerikan, përfshirë Iranin. “Po të mos ishte Jared Kushner”, tha ai, “askujt nuk do t’i plaste për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë. Është e gjithë urrejtja ndaj Trumpit ajo që krijon gjithë këtë vëmendje.”
E kontaktuar nga The Guardian, zyra e kryeministrit nuk iu përgjigj në mënyrë të detajuar kërkesave për koment, por i cilësoi akuzat si “mё the-tё thashё” dhe “vlerësime të hidhura”. Gjatë një fjalimi këtë javë për çeljen e konkursit për një kullë të re, Rama këmbënguli se juritë e konkurseve përbëhen “kryesisht nga arkitektë, urbanistë dhe akademikë që janë plotësisht të lirë”, se “pala shqiptare është në pakicë” dhe se nuk ka “asnjëherë orientim apo ndikim” mbi jurinë. Ai shtoi se sot Shqipëria “është ‘universiteti’ më i madh i hapur i arkitekturës”, pasi arkitektët e rinj shqiptarë kanë mundësinë “të takohen, të ndjekin dhe të punojnë konkretisht me mjeshtrat”.
Nëntitulli i librit është Freedom and Architecture (Liria dhe Arkitektura), dhe në shumë prej projekteve ndihet atmosfera e një lirie pa kufij. “Të punosh si arkitekt në Shqipëri është çliruese”, shkruan belgu Xaveer De Geyter, krahas propozimit të tij për një treshe kolosale kullash në formën e shkronjës M për portin e Sarandës, “duke nxitur një shkallë lirie që ndonjëherë na bën të na mbulojë djersa e ftohtë”. Studioja spanjolle Arquitectura-G vlerëson procesin shqiptar të lejeve si “dukshëm më të shpejtë dhe më pak kufizues” sesa në vende të tjera, të nxitur nga “një vizion i qartë që vjen nga kryeministri”. Portugezi Manuel Aires Mateus është i të njëjtit mendim: “Ka momente kur gjërat duhet të vijnë nga lart-poshtë.”
Edhe emocioni i prekshëm i ndërtimit në territore të virgjëra është i dukshëm. Mjeshtri japonez Kengo Kuma përshkruan entuziazmin e fluturimit mbi Shqipëri me helikopter. “M’u duk shumë emocionuese”, shkruan ai, “pasi pjesa më e madhe e natyrës është e paprekur”. Në Azi, shton ai, “është shumë e vështirë të gjesh një projekt në një ‘tokë kaq të virgjër’”. Arkitektja indiane me bazë në Berlin Anupama Kundoo flet për mundësinë për të krijuar “e çliruar nga bagazhi” i Europës dhe vendeve të tjera “të zhvilluara”.
Kundoo po punon mbi një masterplan për një “vendbanim-laborator” për 50.000 banorë në Parkun Kombëtar të mbrojtur Divjakë-Karavasta. Një projekt i tillë është bërë i mundur vetëm falë një ligji të debatueshëm të vitit 2024, i cili lejon ndërtimin e resorteve me pesë yje në zona të mbrojtura dhe prej të cilit përfiton gjithashtu plani i mbështetur nga familja Trump në Zvërnec.
Nuk ka asnjë pretendim se ndonjëri prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull po shkel ligjin.
“Zhvilluesit janë me nxitim”, thotë Kadiu. “Ka një sprint për të ndërtuar sa më shumë të jetë e mundur përpara se këto ligje të shfuqizohen.” Presioni po rritet. Shqipëria ka hyrë në fazën përmbyllëse të negociatave të saj për anëtarësimin në BE, por këto rregullime të buta vazhdojnë të përbëjnë pengesë. Si ligji i vitit 2024, ashtu edhe legjislacioni i vitit 2015 që u jep trajtim preferencial “investitorëve strategjikë”, u kritikuan në një raport të BE-së vitin e kaluar si në kundërshtim me standardet e saj.
Një rezolutë e Parlamentit Europian në qershor të këtij viti “shprehu shqetësime serioze” dhe kërkoi “një moratorium të menjëhershëm mbi procedurat e reja të lejeve, punimet e ndërtimit dhe ndërhyrjet zhvillimore” brenda zonave të mbrojtura. Rama vazhdon t’i mbrojë të dy ligjet si politika pragmatike modernizuese që vendosin në ekuilibër ruajtjen e mjedisit dhe zhvillimin ekonomik me vlerë të lartë.
Përtej frikës për mjedisin dhe proceseve jotransparente të lejeve dhe prokurimit, mbetet një tjetër pyetje e fortë: si mundet një nga vendet më të varfra të Europës t’i përballojë financiarisht këto projekte ekstravagante? Çmimet e pronave janë rritur në mënyrë astronomike, por pa një rritje të krahasueshme të pagave apo të kredive bankare të dhëna, çka i ka shtyrë kritikët të dyshojnë për përfshirjen e parave me origjinë të dyshimtë.
Global Initiative against Transnational Organized Crime i identifikon sektorët shqiptarë të pasurive të paluajtshme dhe turizmit si fusha të rëndësishme për pastrimin e parave, duke vënë në dukje se sektori i ndërtimit është “i infiltruar rëndë nga fondet e paligjshme”. Raporti i saj i vitit 2020 vlerësonte se 1,6 miliardë euro “para të pista” ishin pastruar përmes pasurive të paluajtshme shqiptare gjatë tre viteve të mëparshme. Siç raportova në vitin 2022, përgjime të publikuara zbuluan figura të mafias italiane duke diskutuar se si bumi i kullave në Tiranë përbënte një mundësi të shkëlqyer për pastrimin e parave të tyre, ndërsa kostot e ndërtimit prej rreth 500 eurosh për metër katror dukeshin të papërfillshme krahasuar me çmimet e shitjes që arrinin deri në 4.000 euro për metër katror.
Vetë Prokuroria e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar, SPAK, po bën përparim. Në qershor, ajo sekuestroi asete me vlerë 150 milionë euro, përfshirë apartamente, vila dhe prona tregtare, të lidhura me një rrjet të dyshuar trafiku kokaine. Po atë muaj, Pëllumb Gjoka, i shpallur dikur “investitor strategjik” nga qeveria shqiptare dhe qё kishte marrё miratimin për ndërtimin e një resorti bregdetar me vlerë 52 milionë euro, u dërgua në burg për urdhërimin e vrasjeve të kryera nga krimi i organizuar.
Hulumtimet e Citizens.al tregojnë se disa projekte të përfshira në The Albanian Files lidhen me hetime në vazhdim të SPAK-ut – asnjë prej arkitektëve të përmendur në këtë artikull nuk është i implikuar – ku pretendohet se kapital me origjinë kriminale është kanalizuar përmes kompanive guaskë, kontratave të ndërtimit dhe transaksioneve të pasurive të paluajtshme. Mbi 40% e projekteve në libër nuk përmendin madje as se kush është klienti, duke bërë që shumë njerëz të pyesin: pse gjithë kjo mungesë transparence?
Një ish-anëtar i grupit ArchArmy shpreh keqardhje për mënyrën se si kanë rrjedhur gjërat. “Ashtu si të tjerët, u përfshiva me bindjen e sinqertë se kjo mund të sillte një ndryshim pozitiv për vendin”, më thotë ai. “Rama e dinte se Shqipëria do të zhvillohej shumë shpejt dhe nuk donte ta katranoste. Është më mirë të përfshihen disa arkitektë të mirë, për t’u siguruar që rezultati të jetë të paktën deri diku i denjë, sesa njerëzit të ndërtojnë apartamente të zakonshme përgjatë bregdetit pa asnjë kontroll.” Arkitekti thotë se u tërhoq pasi mori pjesë në jurinë e një konkursi që “nuk dukej demokratik”, si edhe për faktin se çështjet e pronësisë së tokës “gjithmonë dukeshin shumë të paqarta”.
Ai shton: “Rama ende beson fort se po bën gjënë e duhur për vendin. Është një shembull klasik i asaj që ndodh kur mendon se je një udhëheqës dashamirës, por qëndron në pushtet për një kohë tepër të gjatë.”
Kjo ndjesi përsëritet edhe në një nga kontributet më zbuluese të librit. Reinier de Graaf, nga studioja holandeze OMA, i shkruan një letër të hapur Ramës – e konceptuar si parodi, megjithëse humori është i dykuptimtë. “Duke pasur parasysh statusin e qëndrueshëm të Shqipërisë si një patron i ndritur i arkitekturës”, shkruan ai, “profesioni ynë do të përfitonte jashtëzakonisht shumë nëse vendi nuk do të zhvillonte më kurrë zgjedhje dhe nëse ju … thjesht do të vazhdonit si president i përjetshëm – ndoshta edhe si mbret.”
Dhe shton: “Në një botë autokracish, a mund të kemi të paktën një autokrat dashamirës me shije?”
Burimi: Marrё nga The Guardian, pёrshtatur nё shqip nga redaksia e kontrasT.al
