Aleanca më e fuqishme ushtarake në botë shkon drejt samitit të saj të 36-të, që do të mbahet në Ankara më 7 dhe 8 korrik, me një peshë të jashtëzakonshme ushtarake, ekonomike dhe politike.
NATO, e përbërë sot nga 32 vende anëtare, ka më shumë se 3.3 milionë ushtarakë aktivë dhe shpenzon mbi 1.6 trilionë dollarë në vit për mbrojtjen. Kjo përfaqëson rreth 55% të shpenzimeve ushtarake globale, sipas të dhënave të SIPRI.
E mbështetur nga një prodhim i brendshëm bruto i përbashkët prej mbi 58 trilionë dollarësh dhe nga një popullsi që i afrohet 1 miliard banorëve, NATO mbetet struktura më e madhe e mbrojtjes kolektive në botë.
Si lindi NATO
NATO, Organizata e Traktatit të Atlantikut të Veriut, u themelua më 4 prill 1949 në Uashington, kur 12 vende nënshkruan Traktatin e Atlantikut të Veriut.
Selia e aleancës ndodhet në Bruksel, ndërsa parimi themelor mbi të cilin funksionon është neni 5 i Traktatit të Uashingtonit: sulmi i armatosur ndaj një vendi anëtar konsiderohet sulm ndaj të gjithëve.
Vendet themeluese ishin Belgjika, Kanadaja, Danimarka, Franca, Islanda, Italia, Luksemburgu, Holanda, Norvegjia, Portugalia, Mbretëria e Bashkuar dhe Shtetet e Bashkuara.
Që atëherë, aleanca është zgjeruar në disa valë. Greqia dhe Turqia iu bashkuan në vitin 1952, Gjermania Perëndimore në vitin 1955 dhe Spanja në vitin 1982. Pas rënies së Bashkimit Sovjetik, NATO u zgjerua fuqishëm drejt lindjes.
Në vitin 1999 u anëtarësuan Çekia, Hungaria dhe Polonia. Në vitin 2004 erdhi zgjerimi më i madh në historinë e aleancës, me Bullgarinë, Estoninë, Letoninë, Lituaninë, Rumaninë, Sllovakinë dhe Slloveninë.
Më pas, NATO u zgjerua edhe në Ballkan, me Shqipërinë dhe Kroacinë në vitin 2009, Malin e Zi në vitin 2017 dhe Maqedoninë e Veriut në vitin 2020.
Dy anëtarësimet më të fundit janë Finlanda në vitin 2023 dhe Suedia në vitin 2024, të dyja të nxitura drejtpërdrejt nga agresioni rus ndaj Ukrainës. Vetëm hyrja e Finlandës i shtoi NATO-s edhe 1,340 kilometra kufi tokësor të drejtpërdrejtë me Rusinë.
NATO krahasuar me Rusinë
Në terma ushtarakë, NATO e tejkalon ndjeshëm Rusinë.
Aleanca ka rreth 3.3 milionë ushtarë aktivë, krahasuar me rreth 1.32 milionë që ka Rusia. NATO zotëron rreth 20,375 avionë ushtarakë, ndërsa Rusia rreth 4,237. Në flotë detare, NATO ka më shumë se 2,800 anije luftarake, kundrejt më pak se 750 të Rusisë. Në tanke kryesore beteje, aleanca ka afro 12,300, ndërsa Rusia rreth 5,600.
Shtetet e Bashkuara mbeten forca dominuese e NATO-s, me rreth 1.3 milionë ushtarakë aktivë. Ndër vendet europiane, Turqia ka ushtrinë më të madhe, me rreth 370 mijë ushtarë aktivë, e ndjekur nga Polonia me 252 mijë, Franca me 201 mijë, Italia me 193 mijë, Gjermania me 182 mijë dhe Mbretëria e Bashkuar me 126 mijë.
Kapaciteti rezervë i disa vendeve është gjithashtu i konsiderueshëm. Finlanda, për shembull, ka vetëm rreth 24 mijë ushtarë aktivë, por mund të mobilizojë afro 870 mijë rezervistë.
Islanda mbetet i vetmi vend anëtar pa ushtri të përhershme, duke kontribuar përmes rojes bregdetare, policisë dhe specialistëve civilë.
Tre vende të NATO-s, SHBA, Franca dhe Mbretëria e Bashkuar, kanë kapacitete të pavarura bërthamore, ndërsa SHBA mban gjithashtu marrëveshje për ndarje bërthamore me disa aleatë europianë.
Nga objektivi 2% te ambicia 5%
Një nga debatet më të rëndësishme brenda NATO-s ka qenë ndarja e barrës financiare.
Në samitin e Uellsit në vitin 2014, pas aneksimit të Krimesë nga Rusia, vendet anëtare ranë dakord të synonin shpenzime për mbrojtjen në nivelin 2% të PBB-së. Në atë kohë vetëm tre vende e përmbushnin këtë objektiv.
Deri në vitin 2025, të 32 vendet anëtare pritet ta arrijnë ose ta tejkalojnë këtë nivel. Sipas Sekretarit të Përgjithshëm të NATO-s, Mark Rutte, aleatët europianë dhe Kanadaja kanë rritur investimet bazë për mbrojtjen me mbi 90 miliardë dollarë.
Në vitin 2025, aleatët europianë dhe Kanadaja investuan 657 miliardë dollarë për mbrojtjen, ndërsa SHBA kontribuoi me 980 miliardë dollarë. Totali i shpenzimeve të NATO-s kaloi 1.6 trilionë dollarë.
SHBA vazhdon të mbajë peshën më të madhe financiare, duke mbuluar rreth 60% të shpenzimeve totale të aleancës. Mbretëria e Bashkuar kontribuoi me rreth 92 miliardë dollarë, Franca me 68 miliardë, ndërsa Turqia me 36 miliardë.
Polonia është vendi që shpenzon më shumë në raport me PBB-në, me 4.3%, e ndjekur nga Lituania me 4% dhe Letonia me 3.74%.
Në samitin e Hagës në vitin 2025, vendet e NATO-s ranë dakord për një objektiv të ri historik: deri në vitin 2035, shpenzimet vjetore për mbrojtjen dhe sigurinë të arrijnë në 5% të PBB-së.
Ky objektiv ndahet në dy pjesë: të paktën 3.5% për shpenzime të drejtpërdrejta ushtarake, si personel, operacione, pajisje dhe mirëmbajtje, dhe deri në 1.5% për siguri kibernetike, infrastrukturë kritike dhe qëndrueshmëri të zinxhirëve të furnizimit.
Për krahasim, buxheti i plotë ushtarak i Rusisë, edhe pse arrin në 7.5% të PBB-së së saj, vlerësohet në rreth 190 miliardë dollarë, vetëm një e teta e asaj që shpenzon NATO. Kina shpenzoi 336 miliardë dollarë në vitin 2025, rreth 1.7% të PBB-së së saj.
Si financohet NATO
Përveç buxheteve kombëtare të mbrojtjes, NATO ka edhe fonde të përbashkëta që mbulojnë funksionimin e vetë organizatës, strukturën komanduese dhe infrastrukturën kolektive ushtarake.
Fondi i përbashkët për vitin 2025 ishte rreth 4.6 miliardë euro, ndërsa për vitin 2026 pritet të rritet në 5.3 miliardë euro. Kjo shumë përfaqëson vetëm 0.3% të shpenzimeve totale të mbrojtjes së aleatëve, por mbulon selinë civile të NATO-s, strukturën ushtarake komanduese, bazat ajrore e detare, komunikimet satelitore dhe tubacionet e karburantit.
Kontributet përcaktohen sipas të ardhurave kombëtare bruto të secilit vend. Për periudhën 2026–2027, SHBA dhe Gjermania mbajnë peshën më të madhe, me nga 14.9% secila, të ndjekura nga Mbretëria e Bashkuar me 10.3%, Franca me 10.1% dhe Italia me 7.9%.
Shqipëria, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Islanda kanë kuotat më të vogla të kontributit.
Partnerët jashtë aleancës
Ndikimi i NATO-s shtrihet përtej 32 vendeve anëtare. Aleanca ka marrëdhënie me 35 vende partnere përmes disa mekanizmave bashkëpunimi.
Programi Partneriteti për Paqe përfshin 16 vende në hapësirën euroatlantike, përfshirë Armeninë, Azerbajxhanin, Gjeorgjinë, Kazakistanin dhe Ukrainën, si edhe vende neutrale europiane si Austria, Irlanda dhe Zvicra. Rusia dhe Bjellorusia figurojnë formalisht në këtë program, por partneritetet me to janë pezulluar për shkak të luftës në Ukrainë.
Dialogu Mesdhetar lidh NATO-n me Algjerinë, Egjiptin, Izraelin, Jordaninë, Mauritaninë, Marokun dhe Tunizinë.
Nisma e Bashkëpunimit të Stambollit përfshin katër vende të Gjirit: Bahreinin, Kuvajtin, Katarin dhe Emiratet e Bashkuara Arabe.
NATO bashkëpunon gjithashtu individualisht me vende si Australia, Japonia, Koreja e Jugut, Zelanda e Re dhe Kolumbia.
Bosnja dhe Hercegovina, Gjeorgjia dhe Ukraina kanë shprehur zyrtarisht aspiratën për anëtarësim, por asnjëra nuk ka ende një afat të konfirmuar.
Samiti i Ankarasë dhe tensionet e brendshme
Samiti i Ankarasë do të jetë vetëm hera e dytë që Turqia pret një samit të NATO-s, pas atij të Stambollit në vitin 2004.
Në rendin e ditës pritet të jenë ndihma për Ukrainën, planet kombëtare të shpenzimeve të mbrojtjes dhe drejtimi afatgjatë i aleancës.
Por samiti zhvillohet në një moment me tensione të brendshme. Pas rizgjedhjes së Donald Trump në vitin 2024, marrëdhëniet mes Uashingtonit dhe shumë aleatëve të tjerë janë bërë më të vështira.
Në mars 2026, Trump i quajti aleatët e NATO-s “frikacakë” pasi disa prej tyre refuzuan të mbështesnin përpjekjet për rihapjen e Ngushticës së Hormuzit gjatë sulmeve izraelito-amerikane ndaj Iranit. Ai e cilësoi aleancën si një “tigër prej letre” që, sipas tij, do të ishte e pafuqishme pa përfshirjen amerikane.
Pikërisht mënyra se si këto tensione do të ndikojnë në vendimet e samitit të Ankarasë pritet të jetë një nga pyetjet kryesore kur liderët e aleancës të mblidhen më 7 korrik.
Në letër, NATO mbetet aleanca më e fuqishme ushtarake në botë. Por sfida e saj më e madhe në Ankara mund të mos jetë vetëm Rusia, Kina apo Ukraina. Mund të jetë vetë uniteti politik brenda aleancës.
