Për afro një dekadë, vettingu është trajtuar në Shqipëri si reforma e paprekshme e sistemit të drejtësisë. Kush e kritikonte konsiderohej automatikisht mbrojtës i gjyqtarëve dhe prokurorëve të korruptuar; kush ngrinte pikëpyetje për mënyrën e funksionimit të tij etiketohej si kundërshtar i reformës. Në këtë klimë politike dhe mediatike, shumë shpesh u harrua se qëllimi i vettingut nuk ishte thjesht largimi i njerëzve nga sistemi, por ndërtimi i një drejtësie më të drejtë, më të besueshme dhe më të qëndrueshme.
Tre vendimet e fundit të Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për çështjet Elezi, Osmani dhe Kadana nuk rrëzojnë reformën në drejtësi dhe as vetë procesin e vettingut. Megjithatë, ato hedhin dritë mbi disa nga problemet më të mëdha që kanë shoqëruar këtë proces dhe që për vite me radhë janë anashkaluar ose janë justifikuar në emër të “qëllimit të madh”. Në fakt, po të lexohen së bashku, këto tre vendime krijojnë një panoramë shumë më shqetësuese sesa vetë fatet individuale të tre magjistratëve.
Në rastin e Izet Kadanës, Strasburgu nuk ndalet te pasuria, profesionalizmi apo integriteti i subjektit të rivlerësimit. Gjykata ndalet te vetë institucioni që dha vendimin. Konstatimi se një nga anëtarët e Kolegjit të Posaçëm të Apelimit nuk plotësonte kushtet për të qenë pjesë e asaj trupe gjykuese, për shkak të problemeve të mëvonshme që lidhen me falsifikimin e dokumenteve, prek vetë themelin mbi të cilin është ngritur procesi. Në fund të fundit, çdo qytetar ka të drejtë jo vetëm të gjykohet, por të gjykohet nga një gjykatë e krijuar sipas ligjit. Kur kjo garanci vihet në diskutim, problemi nuk është më individual, por institucional.
Po aq domethënës është edhe rasti i Gentian Osmanit. Ajo që bie në sy në këtë vendim nuk është vetëm fakti që Strasburgu e konsideroi shkarkimin joproporcional, por mënyra se si nxori në pah standardin e dyfishtë të përdorur nga organet e vettingut. Një situatë financiare familjare që u konsiderua e mjaftueshme për të larguar nga detyra një prokuror, nuk u konsiderua e tillë kur u vlerësua bashkëshortja e tij, e cila u konfirmua në sistem. Në çdo shtet të së drejtës, trajtimi i ndryshëm i rasteve të ngjashme kërkon argumente shumë të forta dhe shumë të qarta. Pikërisht mungesa e këtyre argumenteve e ka bindur Strasburgun se në këtë rast nuk është respektuar parimi i proporcionalitetit.
Vendimi për Ferdinand Elezin prek një tjetër plagë të procesit. Për vite me radhë, një pjesë e mirë e vendimeve të vettingut janë mbështetur në analiza financiare shumë të detajuara, ku çdo lëvizje monetare është trajtuar me një rigorozitet ekstrem. Por Strasburgu vëren se nuk mjafton ekzistenca e një mospërputhjeje financiare për të justifikuar automatikisht largimin e një magjistrati nga detyra. Gjykata evidenton se diferencat financiare të konstatuara në këtë rast ishin relativisht të kufizuara krahasuar me të ardhurat e përgjithshme të familjes dhe se analiza duhej të vlerësonte të gjithë panoramën financiare, jo vetëm elementë të shkëputur të saj. Në thelb, Strasburgu po kujton një parim që shpesh është harruar gjatë viteve të vettingut: ndëshkimi duhet të jetë në raport me shkeljen.
Kur këto tre vendime shihen së bashku, bëhet e vështirë të flitet për episode të izoluara. Njëri vendim ngre pikëpyetje mbi legjitimitetin e vetë trupës që merrte vendimet; tjetri mbi mungesën e standardeve të njëjta në raste të ngjashme; ndërsa i treti mbi mënyrën se si është interpretuar proporcionaliteti i masave disiplinore. Të treja së bashku krijojnë përshtypjen e një procesi që, në përpjekjen për të pastruar sistemin, nuk ka arritur të ruajë të njëjtat standarde drejtësie që kërkonte nga të tjerët.
Kjo është arsyeja pse këto vendime kanë rëndësi shumë më të madhe sesa rikthimi ose jo në sistem i disa ish-magjistratëve. Pasojat e tyre shkojnë përtej individëve. Çdo vendim i Strasburgut që konstaton shkelje të Konventës Europiane nuk përbën vetëm një faturë financiare që paguhet nga taksapaguesit shqiptarë. Ai përbën edhe një faturë morale për një reformë që u prezantua si modeli i suksesit absolut dhe që sot po përballet me kritika pikërisht nga institucioni europian që ka fjalën e fundit për standardet e të drejtave të njeriut.
Për vite me radhë, debati është zhvilluar mes dy skajeve: atyre që e konsiderojnë vettingun një sukses të pakushtëzuar dhe atyre që e konsiderojnë një dështim total. Vendimet e fundit tё Strasburgut tregojnë se e vërteta ndoshta nuk ndodhet diku në mes, por shkon mё afёr skajit tё dytё. Reforma ishte e nevojshme. Pastrimi i sistemit ishte i domosdoshëm. Por nevoja për reformë nuk e përjashton detyrimin për drejtësi, ashtu si lufta kundër korrupsionit nuk e përjashton respektimin e proporcionalitetit, barazisë para ligjit dhe garancive procedurale.
Prandaj, pas këtyre tre vendimeve, lind njё pyetje më serioze: A ёshtё gati Shqipëria të bëjë një bilanc të ndershëm të mënyrës se si u zhvillua vettingu, të pranojë gabimet aty ku ato ekzistojnë dhe të korrigjojë pasojat e tyre?
Një reformë që pretendon të vendosë drejtësi nuk mund të ketë frikë të gjykohet edhe vetë sipas të njëjtave standarde drejtësie që u kërkoi të tjerëve.
© Ky është artikull ekskluziv i KontrasT.al, që gëzon të drejtën e autorësisë sipas Ligjit Nr. 35/2016, “Për të drejtat e autorit dhe të drejtat e lidhura me to” / Artikulli mund të ripublikohet vetёm i shoqëruar me linkun e artikullit origjinal.
